VĂN CHƯƠNG NHƯ NHUỐM MÁU
Bị hủ hình, đối với Tư Mã Thiên mà nói, đó là
sự sỉ nhục khó mà chịu đựng nổi, là sự tàn phá cực lớn về tinh thần và thể xác.
Đối với sĩ đại phu coi trọng khí tiết và danh dự, gặp phải
hủ hình, còn đau khổ hơn là chết. Tư Mã Thiên trải qua sự lựa chọn sinh tử, thậm
chí ngậm tủi nhục, tiếp nhận sự nhậm mệnh của Vũ Đế 武帝, gánh vác chức Trung thư lệnh
中书令, ra
vào nội cung Hán Vũ Đế như một hoạn quan, làm công việc thư kí. Đây đều là để
hoàn thành việc trứ tác bộ “Thái Sử Công thư” 太史公书.
Muốn hoàn thành, ông xem bộ sử thư trọng yếu hơn cả sinh mệnh
và sự tôn nghiêm. Tư Mã Thiên không thể rời những sách trong “kim quỹ thạch thất”
金匱石室ở bí
thất Lan Đài 兰台 – cũng chính là tư liệu của thư viện hoàng thất.
Vào lúc quyết định sự lựa chọn sinh tử, Tư Mã Thiên đã biểu
hiện một nghị lực và dũng khí kinh người. Dũng khí và nghị lực của ông đến từ
sinh tử quan khác người của ông. Ông ngưỡng mộ những hán tử có hành vi và cốt
khí như thế, coi thường những nhân vật tầm thường vô lực.
Giá trị quan sinh mệnh đó, khi ông viết các thiên về lịch sử
đã biểu đạt trọn vẹn. Trong “Trần Thiệp thế gia” 陈涉世家 ông
đã nói:
-Nay trốn thoát sẽ bị xử chết, mà dựng cờ khởi nghĩa
cùng lắm cũng là chết. Dù sao, cũng là một cái chết, nhưng vì nước mà chết, lẽ
nào không thể sao?
Trong “Liêm Pha Lận Tương Như liệt truyện” 廉颇蔺相如列传cũng đã nói:
-Lúc Lận Tương Như 蔺相如cầm viên ngọc bích họ Hoà liếc
nhìn cây cột, chuẩn bị đầu mính và ngọc cùng nát nơi chân cột, với quyết tâm và
dũng khí của ông, ông đã thét lui văn thần võ tướng cả triều Tần. Trong tình thế
đó, chẳng qua cũng là liều mạng, nhưng người bình thường có ai dám làm? Lận
Tương Như phấn phát dũng khí, uy phong chấn động nước Tần. Về sau trước mặt
Liêm Pha lại biểu hiện sự thoái nhượng, quả là danh tiết nặng như Thái sơn. Ông
là một người trí dũng kiêm bị.
Và trong “Ngũ Tử Tư liệt truyện” 伍子胥:
-Nếu Ngũ Tử Tư 伍子胥 (không bỏ trốn) chết theo phụ
thân, thì cái chết đó có khác gì với con kiến. Ông bỏ nghĩa nhỏ, cuối cùng rửa
được thâm thù đại hận, lưu danh thiên cổ. Nếu ông không phải là bậc đại trượng
phu cương nghị lẫm liệt, thì làm sao có thể làm được.
Tư Mã Thiên từng trải cảnh ngộ nhân sinh đau buồn, con chữ
dưới ngòi bút của ông có được tình ấm áp, khác với những ghi chép lịch sử lạnh
lùng trước đó. Ông viết nhân vật lịch sử, sở trường về kể chuyện, nắm bắt tình
tiết, viết đối thoại. Hình tượng từng nhân vật lịch sử dưới ngòi bút của ông muốn
hiện ra, sinh động cảm động lòng người. Tính sáng tạo của ông sau mỗi thiên
truyện kí thiết lập thể lệ “Thái Sử Công viết” 太史公曰, dùng để phát biểu sự đánh
giá của mình đối với truyện hoặc cảm tưởng đối với sự kiện lịch sử. “Thái Sử
Công thư” 太史公书là bộ sách bao hàm tình cảm của tác giả, mang đậm
tính nghệ thuật, có tính văn học cực mạnh, có thể đem sự chân thực lịch sử cùng
kĩ xảo văn học đúc chung một lò, biểu hiện tài hoa kiệt xuất của Tư Mã Thiên.
Hơn 2000 năm sau, văn học gia Lỗ Tấn 鲁迅đã khẳng định điểm này, xưng tụng bộ sách này
là:
Sử gia chi tuyệt xướng, vô vận
chi li tao.
史家之绝唱,
无韵之离骚
(Là tuyệt tác của sử gia, là
thiên “Li tao” không vần điệu)
(còn tiếp)
Huỳnh
Chương Hưng
Quy Nhơn 16/11/2026
Nguồn
TƯ MÃ THIÊN
司马迁
Tác giả: Đặng
Tương Tử 邓湘子
Triết Giang thiếu niên nhi đồng xuất bản xã, 2006.
