一七令
菊
東籬
西陸
五侯疏
三徑熟
晚節堅硬
寒箱馥郁
入茶氣養神
泡酒香脫俗
黄巢滿城金甲
陶令悠然愛服
年年夀客會重陽
恬淡笑容來祝福
NHẤT THẤT LỆNH
Cúc
Đông
li
Tây lục
Ngũ hầu
sơ
Tam
kính thục
Vãn tiết
kiên ngạnh
Hàn
sương phức úc
Nhập
trà khí dưỡng thần
Phao tửu
hương thoát tục
Hoàng
Sào mãn thành kim giáp
Đào Lệnh
du nhiên ái phục
Niên
niên thọ khách hội Trùng dương
Điềm đạm tiếu dung lai chúc phúc
Huỳnh
Chương Hưng
Quy Nhơn 17/9/2026
Nhất
thất lệnh 一七令: từ
bài danh còn gọi là “Kim tháp từ” 金塔詞, từ
bài đặc thù nguyên là từ “Bảo tháp thi” 寶塔詩đời Đường.
Toàn bài có 13 câu 55 chữ, với dạng hình tam giác. Câu đầu tiên chỉ có 1 chữ và
cũng là tiêu đề của bài, có vần bằng và có cả vần trắc.
Đông
li 東籬: giậu
đông. Mượn ở bài Ẩm tửu 飲酒
(kì ngũ) của Đào Tiềm 陶潛 đời Tấn:
採菊東籬下
悠然見南山
Thái cúc đông li hạ
Du nhiên kiến Nam
sơn
(Hái cúc dưới giậu
đông
Thư thái thấy núi
Nam)
Tây lục 西陸: chỉ mùa thu. Trong Tuỳ thư
- Thiên văn chí 隋書 - 天文志 có chép:
Nhật
tùng hoàng đạo đông hành, nhất nhật nhất dạ hành nhất độ, tam bách lục thập ngũ
nhật hữu cơ nhi chu thiên, (Nhật) hành đông lục vị chi xuân, hành nam lục vị chi
hạ, hành tây lục vị chi thu, hành bắc lục vị chi đông.
日從黃道東行,
一日一夜行一度, 三百六十五日有奇而周天. (日)
行東陸謂之春, 行南陸謂之夏, 行西陸謂之秋,
行北陸謂之冬.
(Mặt trời theo đường hoàng đạo đi về
phía đông, mật ngày một đêm đi được một vòng, ba trăm sáu mươi lăm ngày có lẽ
thì giáp vòng trái đất. (Mặt trời) đi đến đông lục gọi là xuân, đi đến nam lục
gọi là hạ, đi đến tây lục gọi là thu, đi đến bắc lục gọi là đông.)
Ngũ
hầu 五侯: ở đây
phiếm chỉ hào môn quyền quý. “Ngũ hầu sơ” 五侯疏: không quen ở những nơi hào môn quyền quý.
Tam
kính 三徑: ba lối
đi nhỏ. Mượn ở bài “Quy khứ lai hề từ” 歸去來兮辭của Đào Tiềm 陶潛:
Tam kính tựu
hoang, tùng cúc do tồn.
三徑就荒, 松菊猶存
(Ba lối đi nhỏ trong
sân đã hoang vu, nhưng tùng và cúc nơi đó vẫn luôn tươi tốt
“Tam kính thục” 三徑熟: đã quen ở nơi ba lối
đi nhỏ.
Hoàng
Sào mãn thành kim giáp 黄巢滿城金甲:
điển xuất từ bài “Phú cúc” 賦菊của
Hoàng Sào 黄巢 đời Đường.
Đãi đáo thu lai cửu
nguyệt bát,
Ngã hoa khai hậu
bách hoa sát.
Xung thiên hương
trận thấu Trường An,
Mãn thành tận đới
hoàng kim giáp.
待到秋來九月八,
我花開後百花殺.
冲天香陣透長安,
滿城盡帯黄金甲.
(Đợi đến tiết Trùng Dương vào
tháng Chín mùa thu,
Lúc hoa cúc của ta nở rộ, các
loài hoa khác đều héo úa.
Mùi hương từng trận xông lên trời,
thấu đến Trường An,
Khắp cả kinh thành đều mặc áo
giáp vàng.)
Đào Lệnh du nhiên ái phục 陶令悠然愛服: Đào Lệnh tâm trạng thư thái
yêu mến hoa cúc. “Đào Lệnh” tức Đào Uyên Minh 陶渊明, một tên khác là Tiềm 潜, có thuyết cho Uyên Minh 渊明là hiệu.
Chu
Đôn Di 周敦頣đời
Tống trong bài “Ái liên thuyết” 愛蓮說có viết:
Tấn, Đào Uyên Minh độc ái cúc.
晉陶淵明獨愛菊
(Đào Uyên Minh đời Tấn chỉ riêng
yêu hoa cúc)
Thọ khách 壽客: Biệt xưng của hoa cúc. Diêu
Khoan 姚宽đời
Tống trong “Tây Khê tùng ngữ” 西溪丛语quyển thượng có viết:
牡丹为贵客, 梅为清客. 兰为幽客, ….. 菊为壽客, 木芙蓉为醉客.
Mẫu
đơn vi “quý khách”, mai vi “thanh khách”, lan vi “u khách”, ….. cúc vi “thọ
khách”, mộc phù dung vi “tuý khách”.
(Hoa
mẫu đơn là “quý khách”, hoa mai là “thanh khách”, hoa lan là “u khách”, ….. hoa
cúc là “thọ khách”, mộc phù dung là “tuý khách”.)
Trong Phong tục thông nghĩa 风俗通义 của Ưng Thiệu 应劭đời Hán có chép:
Tại
huyện Li 郦
ở Nam Dương 南阳Hà Nam 河南(nay là huyện Nội Hương 内乡) có một thôn tên là Cam Cốc 甘谷. Nước ở thôn Cam Cốc rất ngon
ngọt. Vì trên núi mọc nhiều hoa cúc, hoa đoá rất lớn, nước suối từ những bụi
hoa cúc trên núi này chảy ra, cánh hoa cúc rụng trên dòng nước, khiến nước trở
nên ngon ngọt, có mùi của hoa cúc thơm nhẹ nhàng.
Trong
thôn Cam Cốc có hơn 30 hộ, họ uống nước suối từ núi này chảy ra, đều sống thọ đến
khoảng 130 tuổi, người thấp nhất cũng bảy tám chục tuổi. Thời Hán Vũ Đế 汉武帝, mỗi khi đến tiết Trùng dương 重阳, trong hoàng cung đều uống rượu
hoa cúc, nói rằng, có thể “khiến người ta trường thọ”.
https://www.huabaike.com/hyjk/4318.html
Trùng Dương 重陽: Ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch là
tiết Trùng dương, cũng gọi là tiết Trùng cửu 重九. Đón tiết Trùng dương là một tập
tục lâu đời ở Trung Quốc. Vào ngày này người ta lên cao, uống rượu hoa cúc, cài
cành thù du, mong trừ bệnh tật tai hoạ. Tiết
Trùng dương ngày nay nhiều địa phương lấy “ăn bánh Trùng dương” thay cho “lên
cao”, nhưng tập tục tiết Trùng dương về nhà đoàn tụ vẫn không thay đổi. Nhân vì
tiết Trùng dương vào mùa thu, “cửu cửu” 九九 (hai số 9) trong tiếng Hán lại đồng âm với “cửu
cửu” 久久 (lâu
dài), mọi người khi cầu mong tiêu tai trừ bệnh đồng thời cũng hi vọng “hoa hảo
nguyệt viên nhân trường cửu” 花好月圆人长久 (hoa đẹp trăng tròn người trường thọ).
Điềm đạm 恬淡: tâm cảnh an nhàn thư thái, đạm bạc với danh lợi.