LƯƠNG THƯỢNG QUÂN TỬ
梁上君子
(Quân tử trên rường nhà)
Xuất xứ: “Hậu Hán thư” 後漢書
“Lương thượng quân tử” 梁上君子nhìn chung đa phần được xem là
nhã xưng chỉ tên trộm. Chữ “lương” 梁 trong
thành ngữ này chỉ cái rường gỗ nằm ngang, gác trên trụ để đỡ bộ mái của nhà, như “đống
lương” 棟梁, “thượng lương bất chính, hạ
lương oai” 上梁不正, 下梁歪.
Thành ngữ “Lương thượng quân tử” 梁上君子xuất từ “Hậu Hán thư” 後漢書, thuật lại câu chuyện huyện lệnh
Thái Khâu 太丘 là Trần Thật 陳寔thời Hán cảm hóa tên trộm.
Thái Khâu 太丘vào thời Hán cũng chính là phía tây bắc huyện Vĩnh Thành
永城 tỉnh Hà Nam 河南 hiện nay. Còn Trần Thật 陳寔, tên tự là Trọng Cung 仲弓, bình thường có chí ham học, là
nhân vật được làng xóm biểu dương. Hai người con của ông là Nguyên Phương 元方, Quý Phương 季方cũng đều nổi tiếng về văn chương
đạo đức.
Một buổi tối nọ, Trần phủ bị một tên
trộm đột nhập, tên trộm tìm cả buổi mà không thấy chỗ cất giữ đồ đạc, đành trèo
lên rường nhà, ẩn mình trong bóng tối. Kì thực, nhất cử nhất động của tên trộm đều
bị Trần Thật thấy từ lâu, nhưng ông không hề động thanh sắc, chỉ gọi con cháu
trong nhà đến phòng mình, sau đó giảng cho họ nghe đạo lí làm người, nói rằng:
-Hôm nay ta xem được một quyển sách,
bên trong có một đoạn rất có đạo lí, giờ muốn cho các con nghe, các con trước
tiên ngồi xuống đi.
Trong sách nói về đạo lí làm người, ý là
một người không thể không tự mình phấn chấn lên, cần phải cố gắng mới có ngày đạt
được thành tựu, nếu không, sẽ trở thành người vô dụng, thậm chí biến thành người
xấu. Nhưng, một người xấu cũng không phải là cả một đời xấu. Người xấu đại đa số
là hoàn cảnh nhiễm vào mà ra. Điều mà gọi là “tập ư thiện tắc thiện, tập ư ác tắc
ác” 習於善則善, 習於惡則惡 (quen làm việc thiện thì sẽ thiện,
quen làm việc ác thì sẽ ác) chính là đạo lí này. Ví dụ như nói, như một vị tiên
sinh hiện đang ẩn mình trên rường nhà chúng ta, khả năng chính là tình trạng đó
…
Nói xong, Trần Thật chỉ tay hướng lên
phía trên, con cháu theo hướng tay ngước nhìn. Tên trộm vội từ trên rường nhà nhảy
xuống đất, khiến mọi người giật mình.
Trên trộm thấy tình hình bất lợi, lập
tức khom người khấu đầu tạ tội. Trần Thật rất từ hoà nói với tên trộm.
-Xem bộ dạng của anh, mặt mày cũng
sáng láng, thể hiện là người có tài, nay sớm sửa lỗi, làm lại từ đầu, Còn như hôm
nay bị xô đẩy làm tên trộm, ta nghĩ rằng có lẽ là do nghèo khổ túng quẫn bức bách,
đó chẳng qua là bí quá hoá liều mà thôi.
Nói xong ông tặng cho tên trộm ít tiền
và hai tấm vải để anh ta cải tà quy chánh. Về sau tên trộm này trở thành một đại
thiện nhân.
Nhân vì trong “Hậu Hán thư – Trần
Thực truyện” 後漢書 - 陳寔傳có câu:
Bất thiện chi nhân, vị tất bổn ác,
tập dĩ thành tính, toại chí ư thử, lương thượng quân tử giả thị hĩ.
不善之人, 未必本惡, 習以成性, 遂至於此, 梁上君子者是矣!
(Người bất thiện, chưa hẳn vốn là ác,
chỉ tập quen thành tính, nay đến đây, vị quân tử trên rường nhà này là như vậy đó.)
Cho nên “Lương thượng quân tử” 梁上君子hiện nay dùng làm biệt xưng chỉ tên trộm. Chỉ có điều, viết 梁上君子 là viết chính xác, nếu viết thành 樑上君子 đó là viết theo lối tục.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 12/9/2026
Nguồn
MỖI NHẬT NHẤT TỪ
每日一辭
Biên soạn: Lâm Lê 林藜
Hoa Thị xuất bản
xã ấn hành
Trung Hoa Dân Quốc,
80 niên (1991)