CHỮ “MẬT / PHỤC” 宓 VÀ CHỮ “BÍ” 毖
- 宓bính âm “mì”, âm Hán Việt “mật” là yên tĩnh.
-宓 bính âm “fú”, âm Hán Việt “phục” là họ người, như “Phục
Hi” 宓羲,
“Phục Phi” 宓妃,
“Phục Tử Tiện” 宓子贱.
- 毖bính âm “bì”, âm Hán Việt “bí”, là cẩn thận, như “trừng tiền bí hậu”惩前毖后
A-Chữ 宓 (mật / phục)
1-Bính âm
“mì”, âm Hán
Việt “mật”
Có nghĩa là yên tĩnh, còn cách dùng khác thì không nhiều.
2-Bính
âm “fú”, âm Hán Việt “phục”.
宓 “phục” là một họ thời cổ, vốn là chữ 虙 (mật), nhưng từ rất sớm chữ 虙 đã được viết thành 宓.
Chữ 宓 thông với chữ 伏 (phục), cho nên 宓羲 chính là 伏羲 (Phục
Hi), một trong “tam hoàng” 三皇ở sách cổ. Theo truyền thuyết, Phục Hi từng vẽ ra bát quái, tạo thư
khế, dạy dân chúng làm ruộng, đánh cá, săn bắn, kiến đô tại đất Trần 陈, ở ngôi 115 năm. Ông có một người con gái
tên “Phục Phi” 宓妃 vô cùng
xinh đẹp, truyền thuyết kể rằng, Phục Phi chết đuối ở sông Lạc 洛 sau đó trở thành thần sông Lạc 洛, mọi người gọi bà là “Lạc thần” 洛神. Bài “Lạc thần phú” 洛神赋 nổi tiếng của Tào Thực 曹植chính là vịnh về sự kiện này. Đương nhiên, Tào Thực chẳng qua là mượn
đề tài để phát huy, nội tâm có sự kí thác khác.
Thời
Xuân Thu tại nước Lỗ có một người tên Phục Bất Tề 宓不齐, hiệu Tử Tiện 子贱, là học trò của Khổng Tử 孔子. Khi ông nhậm chức Âp lệnh, bình thường chỉ đánh đàn, nhưng trị lí
nơi đó tốt đẹp một cách dễ dàng, Khổng Tử khen ông là quân tử.
Phục gia” 宓家tại phố Nguỵ Đường 魏塘 thành phố Gia Hưng 嘉兴thời Tống, có một loại lụa dệt vừa đều vừa dày, gọi là “Phục cơ quyên” 宓机绢, các hoạ gia xem là loại thượng phẩm dùng để vẽ.
B-Chữ 毖 (bí)
Một chữ
tương tự với chữ 宓rất dễ đọc
sai, đó là chữ 毖 (bí).
- 毖bính âm “bì”, âm Hán Việt “bí”,
với nghĩa là mệt nhọc vất vả, và cũng có nghĩa là nước suối chảy. Nhưng nghĩa
thường dùng là cẩn thận, như “trừng tiền bí hậu” 惩前毖后 (ngăn trước
ngừa sau), xuất từ “Thi kinh – Chu tụng – Tiểu bí” 诗经 - 周颂 - 小毖:
Dư kì trừng
Nhi bí hậu hoạn
予其惩
而毖后患
(Ta răn ngừa những sự việc gì
Mà cẩn thận được những hoạn nạn sau này)
Vốn chỉ một đoạn sự thực lịch sử, đó là khi Chu Công 周公thờ Thành Vương 成王lên ngôi, tự mình nhiếp chính, đã chịu những lời bịa đặt của Quản Thúc 管叔, cũng chính là nói sai khi bị thất bại, trở nên cẩn thận hơn.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 03/9/2026
Nguồn
TỰ TỰ HỮU LAI ĐẦU
字字有来头
(quyển 1)
Tác giả: Lâm Lê 林藜
Thượng Hải: Thượng Hải Tam Liên thư điếm, 2018