“PHỤ” SAO LẠI THÀNH “ĐẠI PHỤ”
Chữ “phụ”
父trong từ “phụ thân” 父亲 rất có ý nghĩa,
ở giáp cốt văn, bên phải của nó là hình tượng tay cầm cây gậy. Cầm cây gậy có ý
nghĩa gì? Có chuyên gia giải thích rằng, cây gậy trong tay là để giáo dục con cái
của mình tuân theo quy củ.
Là ai có
được quyền lực như thế? Đương nhiên là chủ của gia đình. Thời cổ, chủ của gia đình
là ai? Đương nhiên đó là phụ thân, cho nên, phụ thân vào thời viễn cổ có trách
nhiệm giáo dục con cái.
Trong “Lễ
nghi – Tang phục truyện” 礼仪 - 丧服传có nói:
Phụ chí tôn dã.
父至尊也
(Phụ thân là người vô cùng tôn quý)
Trong “Tuân
Tử - Trí sĩ” 荀子 - 致士 cũng có nói:
Phụ giả, gia chi long dã.
父者, 家之隆也
(Phụ thân là tôn quý nhất trong một gia đình)
Trong “Thuyết
văn giải tự” 说文解字nói càng rõ hơn:
Phụ, củ dã, gia trưởng suất giáo dã.
父, 矩也, 家长率教也.
(Phụ thân định ra quy củ, là người đứng đầu trong một
nhà, thống suất cả nhà, dùng pháp độ để giáo dục con cái)
Xem ra,
phụ thân sở dĩ có được sự uy nghiêm trong gia đình chính là ở chỗ “suất giáo”.
“Phụ” 父vào thời cổ là một từ rất khác thường, ngoài ý nghĩa là
phụ thân – người làm chủ trong gia đình ra, thì thiên tử, chư hầu thời cổ đối với người lớn tuổi cùng một họ cũng gọi là
“phụ” 父. Ngoài ra, những dân tộc như Khương tộc 羌族, Tây Hạ 西夏… đối với trưởng
quan cũng tôn xưng là “phụ” 父.
Trong cách
xưng hô truyền thống, không chỉ có “phụ” 父 mà còn có “đại
phụ” 大父. “Đại phụ” mang ý nghĩa là lớn hơn phụ thân, chính là
“tổ phụ” 祖父cũng gọi là “da da” 爷爷 (ông nội).
Trong “Hàn
Phỉ Tử - Ngũ đố” 韩非子 - 五蠹có câu:
Đại phụ
vị tử nhi hữu nhị thập ngũ tôn, thị dĩ nhân dân chúng nhi hoá tài quả.
大父未死而有二十五孙, 是以人民众而货财寡.
Đại
phụ chưa mất mà đã có đến 25 người cháu, cho nên dân chúng thì đông mà tiền của
thì ít).
“Đại phụ”
mà nhắc đến ở đây chính là tổ phụ. Hiển nhiên đây là từ tôn xưng, vả lại là từ
dùng trong văn viết.
Đã là tôn
xưng, người xưa gọi “ngoại tổ phụ” 外祖父tức “lão da” 姥爷(ông ngoại) cũng là “đại phụ” 大父.
Trong “Sử
kí – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện” 史记 - 刘敬叔孙通列传 có nói:
Mặc Độc
(1) tử, cố vi tử tế: tử, tắc ngoại tôn vi Thiền vu. Khởi thường văn
ngoại tôn cảm dữ đại phụ kháng lễ giả tai?
冒顿死, 固为子婿: 死, 則外孙为单于. 岂尝闻外孙敢与大父抗礼者哉?
(Mặc Độc
(Thiền vu Hung nô) vốn là con rể của bệ hạ (triều Tây Hán): Nếu Mặc Độc chết thì
cháu ngoại của ngài sẽ là Thiền vu. Há từng nghe có cháu ngoại mà dám vô lễ với
“đại phụ” bao giờ?)
“Đại phụ”
大父 ở đây
chính là “ngoại tổ phụ” 外祖父tức ông ngoại.
Đã qua cái
thời xưng hô “đại phụ” 大父 rồi, hiện tại không
còn ai gọi tổ phụ và ngoại tổ phụ là “đại phụ” nữa.
Người thời cổ tôn xưng tổ phụ còn có các từ như “gia tổ” 家祖, “tiên quân tử” 先君子. Những từ xưng hô này đều có thấy trong điển tịch cổ đại, đương nhiên trong cuộc sống thực tại, người mà biết những từ xưng hô đó đã không còn nhiều.
Chú của người dịch
1- Mặc Độc冒顿 (Thiền vu
Hung Nô)
Theo
Khang Hi tự điển 康熙字典
Với
chữ 冒 với bính âm
là “mò”:
.....
hựu “Tập vận”, “Vận hội”, “Chính vận” tịnh MẬT BẮC thiết, âm MẶC .... hựu Thiền
vu danh “Sử kí . Hung Nô truyện” Cập Mặc
Độc lập, công phá Nguyệt Chi. ....
..... 又 “集韻”,“韻會”,“正韻”並密北切音默. ..... 又單于名 “史記 . 匈奴傳”及冒頓立攻破月氏 .....
(..... và trong “Tập vận”, “Vận hội”,
“Chính vận” đều phiên thiết là MẬT BẮC, âm MẶC. .... là tên của Thiền vu Hung
Nô. Trong “Sử kí . Hung Nô truyện” có ghi:
khi Mặc Độc lên kế vị, đã công phá Nguyệt Chi. ....)
(trang 56. Hán ngữ đại
từ điển xuất bản xã, 2003)
Với
chữ 頓: với bính âm
là “duò”
.....
hựu “Vận hội”, “Chính vận” tịnh ĐƯƠNG MỘT thiết, âm ĐỐT. “Tiền Hán Hung Nô truyện”
Thiền vu thái tử viết冒頓. Chú: 冒 âm 默, 頓 âm 毒. ...
..... 又“韻會”,“正韻”並當沒切, 音咄. “前漢匈奴傳”單于太子曰冒頓. 注: 冒音默,
頓音毒
.....
(..... và trong “Vận hội”, “Chính vận”
đều phiên thiết là ĐƯƠNG MỘT, âm ĐỐT.
Trong “Tiền Hán Hung Nô truyện” có ghi: Thái tử Thiền vu là 冒頓. Chú rằng: Chữ 冒đọc là MẶC; chữ
頓đọc là ĐỘC. ...
(trang 1394.
Hán ngữ đại từ điển xuất bản xã, 2003)
Như vậy, tên nhân vật ở đây đọc là MẶC ĐỘC.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 11/7/2026
Nguồn
TRUNG QUỐC NHÂN ĐÍCH XƯNG HÔ
中国人的称呼
Biên soạn: Lưu Nhất Đạt 刘一达
Tranh vẽ: Mã Hải Phương 马海方
Bắc Kinh: Trung dịch xuất bản xã, 2022