THỦ CẤP
LẤY ĐẦU KẺ ĐỊCH ĐỂ
ĐƯỢC THĂNG CẤP
(Kì 3 – hết)
Chế độ quân cấp “dĩ thủ kí công” 以首记功 (lấy đầu kẻ địch để
ghi công) hoặc “dĩ nhĩ kí công” 以耳记功 (lấy tai kẻ địch để ghi công), kì thực thời
trước đã tồn tại không ít tệ đoan khó mà tránh khỏi, ví dụ như dễ dàng gây ra lạm
sát người vô tội để mạo công hoặc báo cáo dối trá không đúng sự thực. Nghiêm trọng
hơn thậm chí còn nhân vì tranh công mà tàn sát lẫn nhau. Căn cứ vào những ghi
chép từ những văn hiến khai quật được, quân Tần khi đánh Hình Khâu 邢丘, từng phát sinh vụ
án như thế. Cũng theo lời kể, đám bộ hạ của danh tướng Địch Thanh 狄青 thời Bắc Tống từng
xảy ra sự kiện tương tự, Địch Thanh nhân đó dâng thư lên Nhân Tông 仁宗, nói rõ tệ đoan,
cho nên chẳng bao lâu sau là phế bỏ. Nhưng sự phế bỏ chế độ này, kì thực sớm đã
thấy được đầu mối từ thời Hậu Hán. Trong “Hậu Hán thư – Chu Hựu truyện” 后汉书 - 朱祐传đã viết Chu Hựu 朱祐:
Tướng binh suất chúng, đa thụ hàng, dĩ khắc
định thành ấp vi bản, bất tồn thủ cấp chi công.
将兵率众,
多受降,
以克定城邑为本,
不存首級之功.
(Đem binh đánh trận, đa phần khiến quân địch
chịu hàng, bình định được thành lấy ổn định trật tự làm căn bản, không tồn tại việc
lấy thủ cấp quân địch để tính công lao)
Cách làm của Chu Hựu tuy trên cơ sở đức hiếu
sinh nhân hậu, nhưng cũng không thể nói là hoàn toàn tránh được việc lạm sát hoặc
tranh công trong đó. Trong “Tam quốc chí – Nguỵ thư – Quốc Uyên truyện” 三国志 - 魏书 - 国渊传cũng có ghi chép:
Phá tặc văn thư, cựu dĩ nhất vi thập. Cập
Uyên thướng thủ cấp, như kì thực số.
破贼文书,
旧以一为十.
及渊上首級,
如其实数.
(Trong văn thư báo chiến công bình định tặc
khấu, lúc trước chém đầu kẻ địch, 1 thì báo thành 10. Đến khi Uyên dâng thủ cấp
lên, thì như thực số, có bao nhiêu báo bấy nhiêu.)
Có thể thấy chế độ này quả thực đã tạo
thành hiện tượng báo cáo không trung thực rất nghiêm trọng.
Cho nên chế độ quân cấp cuối cùng bị phế bỏ,
nhưng từ “thủ cấp” 首級vẫn được dùng, chỉ
có điều chữ “cấp” 級 là từ làm nền, “thủ
cấp” 首級chính là “thủ” 首, mà cũng chính là
“đầu” 头, cả 3 từ này trở
thành từ đồng nghĩa. Trong “Tam quốc diễn nghĩa” 三国演义 hồi thứ 25 viết về
Quan Vũ 关羽sau khi thích sát
Nhan Lương 颜良, viết rằng: Quan
Vũ
Hốt địa há mã, cát liễu Nhan Lương thủ cấp,
thuyên vu mã hạng chi hạ.
忽地下马,
割了颜良首級,
拴于马项之下.
(Liền nhảy xuống đất, cắt lấy đầu Nhan
Lương buộc vào cổ ngựa)
Nhưng sau đó, khi đem thủ cấp Nhan
Lương dâng lên Tào Tháo thì lại viết:
Công hiến thủ vu
Tháo tiền.
公献首于操前
(Quan Công đem đầu
(Nhan Lương) để trước mặt Tào Tháo)
Khi
khen tặng cái dũng của Dực Đức 翼德 (Trương Phi) thì lại nói:
Vu bách vạn quân trung thủ thượng
tướng chi đầu, như thám nang thủ vật nhĩ.
于百万军中取上将之头, 如探囊取物耳.
(Dực Đức) trong đám quân trăm vạn lấy
đầu của thượng tướng dễ như lấy đồ vật trong túi)
Ở hồi thứ 5 viết Quan Vũ hâm nóng rượu
chém Hoa Hùng 华雄, cũng là:
Vân Trường đề Hoa
Hùng chi đầu, trịch vu địa thượng. Kì tửu thượng ôn.
云长提华雄之头, 掷于地上. 其酒尚温.
(Vân Trường xách đầu Hoa Hùng ném xuống
đất. Rượu hãy còn ấm.)
Lúc thì nói “thủ cấp” 首級, lúc thì nói “thủ” 首, lúc thì nói “đầu” 头, có thể thấy là đã hoàn toàn đồng nghĩa, chỉ là về sắc thái có chút phân biệt: “thủ cấp” 首級 và “thủ” 首 dùng trong văn viết, còn “đầu” 头dùng trong khẩu ngữ. (hết)
Huỳnh Chương Hưng
Quy nhơn 21/7/2026
Nguồn
HÁN TỰ LÍ ĐÍCH
TRUNG QUỐC
汉字里的中国
Tác giả: Trần Bích
Diệu 陈璧耀
Thượng Hải: Thượng
Hải Viễn đông xuất bản xã, 2017