THỦ CẤP
LẤY ĐẦU KẺ ĐỊCH ĐỂ
ĐƯỢC THĂNG CẤP
(Kì 2)
Trong biến pháp của Thương Ưởng 商鞅có một nội dung rất
quan trọng, đó là “quân công tước chế độ” 军功爵制度 (chế độ thăng tước
vị dựa vào quân công) lấy quân công để nhập sĩ. Trong “Thương Quân thư - Cảnh
nội” 商君书 - 境内có nói:
Năng đắc giáp thủ
nhất giả, thưởng tước nhất cấp.
能得甲首一者, 赏爵一級
(Người lấy được đầu
của một giáp sĩ thì được thưởng một cấp tước vị)
Trong “Hàn Phi Tử - Định pháp” 韩非子 - 定法 nói càng rõ hơn:
Thương Ưởng chi pháp viết: ‘Trảm nhất
thủ giả tước nhất cấp, dục vi quan giả, vi ngũ thập thạch chi quan; trảm nhị thủ
giả tước nhị cấp, dục vi quan giả, vi bách thạch chi quan.’ Quan tước chi thiên
dữ trảm thủ chi công tương xứng dã.
商鞅之法曰: ‘斩一首者爵一級, 欲为官者, 为五十石之官; 斩二首者爵二級, 欲为官者, 为百石之官.’ 官爵之迁与斩首之功相称也.
(Biến pháp của Thương Ưởng nói rằng:
‘Chém một đầu địch sẽ thưởng một cấp tước vị, nếu muốn làm quan, sẽ là quan với
bổng lộc 50 thạch; chém hai đầu địch sẽ thưởng hai cấp tước vị, nếu muốn làm
quan sẽ là quan với bổng lộc 100 thạch.’ Thăng cấp quan tước tương xứng với
công lao chém đầu kẻ địch.)
Trong chế độ quân công tước của Thương
Ưởng, chém đầu địch nhiều ít có quan hệ vô cùng mật thiết với việc thăng quan
tiến tước. “Cấp” 級 tức “tước cấp” 爵級, “thủ cấp” 首級chính là nói “dĩ địch
thủ tấn thăng tước cấp” 以敌首晋升爵級 (lấy đầu kẻ địch để thăng cấp tước vị), lấy
đầu kẻ địch mà chém được nhiều ít sẽ xác định tước vị thăng đến cấp nào. Chế độ
triều Tần áp dụng việc lấy đầu kẻ địch nhiều ít để luận công ban thưởng tước vị.
Sau này chế độ quân công tước của Thương Ưởng được nối tiếp trở thành chế độ quân
cấp cổ đại.
Kì thực, chế độ quân cấp thời Xuân
Thu, lúc ban đầu không phải là “dĩ thủ kí công tấn cấp” 以首记功晋爵 (lấy đầu kẻ địch để
ghi công thăng cấp), mà là “dĩ nhĩ kí công” 以耳记功 (lấy tai kẻ địch để
ghi công). Như trong “Tả truyện – Tuyên Công nhị niên” 左传 - 宣公二年 có ghi:
Tù Hoa Nguyên, hoạch Nhạc Lữ, cập
giáp xa tứ bách lục thập thặng, phu nhị bách ngũ thập nhân, quắc bách.
囚华元, 获乐呂, 及甲车四百六十乘, 俘二百五十人,
馘百.
(Cầm tù Hoa Nguyên, bắt sống Nhạc Lữ,
cùng với 460 chiến xa, bắt sống 250 quân, 100 người bị cắt lấy tai.)
“Quắc” 馘ở đây chính là phương thức cắt lấy tai trái
của quân địch để ghi công. Phương thức ghi công này vẫn còn thịnh hành ở đời Hán.
Trong “Tam quốc chí – Nguỵ thư – Vũ Đế kỉ” 三国志 - 魏书 - 武帝纪 có chép Hiến Đế 献帝ra chiếu thư sách
mệnh Tào Tháo 曹操làm Nguỵ Công 魏公, trong lời văn khi
xưng tụng công lao Tào Tháo đã nói Tào Tháo:
Điển chi Vị nam,
hiến quắc vạn kế, toại định biên cảnh.
殄之渭南, 献馘万计, 遂定边境.
(Tại bờ nam sông Vị đánh bại quân địch, cắt
lấy tai quân địch đến cả vạn người, an định được biên cảnh)
Có thể thấy lúc bấy giờ trảm địch nhiều ít vẫn là “dĩ nhĩ kế số kí công” 以耳计数记功 (tính số tai cắt được để ghi công). Cắt tai tương đối tiện, còn cắt đầu thì nặng nề hơn nhiều, nhưng tại sao chế độ quân cấp của Thương Ưởng lại bỏ nhẹ mà lấy nặng? lẽ nào chỉ là nhân vì đầu giống cái “đậu” 豆có giá trị làm khí vật dùng để uống? Nhưng bất luận là xuất phát từ nguyên nhân nào, chế độ quân cấp “dĩ thủ kí công tấn tước” 以首记功晋爵mà Thương Ưởng xác lập, về sau vẫn được tiếp tục. …. (còn tiếp)
Huỳnh Chương Hưng
Quy nhơn 20/7/2026
Nguồn
HÁN TỰ LÍ ĐÍCH
TRUNG QUỐC
汉字里的中国
Tác giả: Trần Bích
Diệu 陈璧耀
Thượng Hải: Thượng
Hải Viễn đông xuất bản xã, 2017