LÍ CỐ
Lí Cố 李固 (năm 94 – năm 147), tự Tử Kiên 子坚, Tể tướng thời Xung Đế 冲帝, Chất Đế 质帝, một trong những hiền tướng triều Đông Hán. Ông bị Lương Kí 梁冀 giết, hưởng niên 54 tuổi. Học trò của ông đem những trứ thuật của ông như chương, tấu, nghị … tập họp thành bộ “Đức hành” 德行.
Lí Cố 李固người Nam Trịnh 南郑 Hán
Trung 汉中(nay là thành phố Hán Trung 汉中tỉnh Thiểm Tây 陕西). Phụ thân Lí Cáp 李郃là Tể tướng thời An Đế 安帝. Lí Cố lúc nhỏ rất ham học,
thường không ngại đường xa ngàn dặm tìm thầy. Ông bác lãm kinh tịch, kết giao
anh hào. Kẻ sĩ bốn phương nghe danh đều tới theo ông, người trong kinh thành đều
khen tặng rằng: “Chân thị Lí Công tái thế” 真是李公李郃 再世 (Quả là Lí Cáp tái thế). Phủ Tư lệ hiệu uý 司隶校尉 và phủ Ích Châu 益州từng đồng thời tiến cử ông
làm Hiếu liêm 孝廉. Phủ Tư
không 司空cũng mời ông làm Duyện 掾, nhưng ông đều từ tạ không nhận,
nhưng lại động viên danh sĩ Hoàng Quỳnh 黄琼xuống
núi. Hoàng Quỳnh ngày sau trở thành Tể tướng triều Hoàn Đế 桓帝.
Năm 133, các
công khanh tiến cử Lí Cố tham gia đối sách (bút đáp những vấn đề mà hoàng đế
nêu ra). Ông thẳng thắn trần thuật tệ đoan đương thời và những gì mà chính sự cần
làm, đồng thời phản đối ngoại thích, hoạn quan chuyên quyền. Hoàng đế rất tán
thưởng, bái ông làm Nghị lang 议郎.
Sau đó, Lí Cố
được nhậm làm Thứ sử Kinh Châu 荆州,
đồng thời phân hoá nhanh chóng quân khởi nghĩa nông dân nơi đó. Thái thú Nam
Dương 南阳hạ thuộc của ông là Cao Tứ 高赐 ỷ là
đồ đảng của Lương Kí, ra sức tham tang. Lí Cố tức giận dâng tấu đàn hặc, Cao Tứ
cầu cứu Lương Kí, Lương Kí lập tức lệnh cho Lí Cố đình chỉ việc truy tra. Lí Cố
không quan tâm. Lương Cố bèn lợi dụng chức quyền đã điều chuyển Lí Cố nhậm Thái
thú Thái Sơn 太山, bảo ông
đi trấn áp quân khởi nghĩa nông dân nơi đó. Chưa đến một năm, Lí Cố đã nhanh
chóng phân hoá quân khởi nghĩa nông dân. Nhân đó, ông được triều hồi triều đình
làm Tương tác đại tượng 将作大匠, sau
thăng làm Đại tư nông 大司农.
Năm 144, Xung
Đế 冲帝lên ngôi, Lí Cố được bái làm
Thái uý 太尉, cùng Lương Kí tham lục Thượng
thư sự, tham dự triều chính.
Năm 145, sau
khi Xung Đế mất sớm, Lí Cố kiến nghị lập Thanh Hà Vương Lưu Toán 清河王刘蒜tuổi lớn và có tài đức làm
đế, đồng thời để hoàng đế đích thân tự chủ triều chính. Lương Kí vì tiếp tục khống
chế triều chính nên bất đồng ý kiến của Lí Cố, lập Chất Đế 质帝chỉ mới 8 tuổi. Chất Đế nhỏ tuổi nhưng thông minh,
từng trước mặt chúng thần gọi Lương Kí là “bạt hỗ tướng quân” 跋扈将军. Lương Kí nhân đó nuôi giận trong lòng, sai người
tẩm độc trong bánh, khiến Chất Đế sau khi bị trúng độc bụng đau quặn thắt. Chất
Đế vội sai người triệu Lí Cố đến nói rằng:
-Ta vừa mới ăn bánh xong, bụng
đau quặn thắt, mau đem cho ta ít nước uống thì còn có thể cứu được.
Lương Kí ở bên cạnh vội ngăn lại,
nói rằng uống nước sẽ bị nôn mửa, không thể uống, khiến Chất Đế bị chất độc hại
chết như thế. Lí Cố phục bên cạnh thi thể Chất Đế khóc lớn, đồng thời mệnh cho
thấy thuốc tra nghiệm. Lương Kí vốn nhân vì Lí Cố thường chống lại ông, khiến
ông mọi việc đều không thể được như ý muốn, lại bãi miễn vây cánh của mình,
quan lại tham những có hơn trăm người sớm đã nuôi giận trong lòng, nay thấy Lí
Cố phái thầy thuốc đến nghiệm thi, lo sợ âm mưu thí quân bại lộ nên ngầm hãm hại
Lí Cố.
Tiếp đó, khi
triều thần bàn nghị lập tân quân, Lí Cố lại kiên trì lập Lưu Toán. Tư đồ Hồ Quảng
司徒胡广, Tư không Triệu Giới 司空赵戒, Đại hồng lô Đỗ Kiều 大鸿胪杜乔 cũng đều ủng hộ ông. Lương Kí dùng cách lấy uy quyền cùng lợi
ích, bức Hồ Quảng, Triệu Giới đổi ý theo mình, lại thuyết phục thái hậu bãi miễn
chức Tướng của Lí Cố, lập Hoàn Đế 桓帝15
tuổi làm đế bù nhìn.
Hơn 1 năm
sau, có người trù tính phò lập Lưu Toán làm đế thất bại. Lương Kí thừa cơ vu
cáo Lí Cố tham dự mật mưu, bắt ông giam vào ngục. Học trò của ông là Vương Điều
王调liều chết dâng thư kêu oan
cho thầy, đồng thời được mấy chục nghĩa sĩ hưởng ứng, dâng thỉnh nguyện bên
ngoài cung môn. Thái hậu cũng biết Lí Cố vô tội, liền hạ lệnh phóng thích. Khi
Lí Cố ra khỏi ngục, cả kinh thành reo vang. Lương Kí lo sợ lưu Lí Cố lại sẽ là
mối uy hiếp to lớn cho mình, bèn một lần nữa đưa Lí Cố vào đại lao , đồng thời
hạ lệnh xử tử. Trước khi chết, Lí Cố đưa thư cho Hồ Quảng, Triệu Giới nói họ tận
trung với hoàng thất Lưu Hán, chớ có phụ hoạ theo Lương Kí. Hồ Quảng, Triệu Giới
sau khi xem qua thư cũng cảm động rơi nước mắt than dài. Lí Cố di mệnh con
cháu, chỉ cần đêm thi thể của ông an táng giản dị ở một nơi xa trong quận,
không cần phải đưa về mộ địa của gia tộc ở quê nhà, nói rằng ông không có sức để
phò tá hoàng thất, làm nhục tổ tiên, không còn mặt mũi nào gặp tổ tiên nới
chính suối.
Lí Cố sau khi
bị giết, Lương Kí đem thi thể của Lí Cố đặt tại ngã tư đường thị chúng để nguôi cơn giận, lại còn hạ lệnh
không cho nhận thi thể. Học trò Lí Cố là Quách Lượng, nghĩa sĩ Đổng Ban dâng
thư thỉnh cầu xin được nhận thi thể. Sau khi gặp phải sự cự tuyệt, ngày đêm
canh giữ khóc tế bên cạnh thi thể Lí Cố, cuối cùng cảm động được thái hậu, đã
cho phép hai người đem thi thể của Lí Cố an táng.
Lí Cố lúc sinh tiền đã viết qua nhiều chương 章, biểu 表, tấu 奏, nghị 议, giáo 教, lệnh 令. Sau khi Lí Cố gặp nạn, học trò Triệu Thừa đem những bài viết của ông biên soạn thành tập, đặt tên là “Đức hành” 德行.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 28/6/2026
Nguyên tác Trung văn
LÍ CỐ
李固
Trong quyển
TRUNG QUỐC LỊCH ĐẠI TỂ
TƯỚNG LỤC
中国历代宰相录
Chủ biên: Dương Kiếm
Vũ 杨剑宇
Thượng Hải văn hoá xuất
bản xã, 1999