CHỮ “TỊCH” 夕
夕 (tịch) là chữ tượng hình, ở kiểu chữ tiểu triện nhìn giống như mặt trăng
nhưng bên trong tỉnh lược một nét ngang, ý nói nửa ánh trăng thấy trên mặt đất,
với thời gian là khoảng chạng vạng, trời sắp tối, như “tịch dương” 夕阳, “tịch chiếu” 夕照. Lí Thương Ẩn 李商隐trong bài “Đăng Lạc Du nguyên” 登乐游原đã viết:
Tịch dương vô hạn hảo
Chỉ thị cận hoàng hôn
夕阳无限好
只是近黄昏
(Lúc tịch dương cảnh đẹp vô cùng
Chỉ có điều là sắp hoàng hôn)
夕 (tịch) cũng chỉ ban đêm, như “nhất
tịch trường đàm” 一夕长谈, ý là suốt cả một đêm trò chuyện,
nó khác với “nhất tịch đàm” 一席谈 (trò chuyện trong buổi tiệc). Đỗ Phủ杜甫 trong bài “Tặng Vệ Bát xử sĩ” 赠卫八处士viết rằng;
Kim tịch phục hà tịch
Cộng thử đăng chúc quang
今夕复何夕
共此灯烛光
(Đêm nay cũng lại như đêm nào
Cùng dưới ánh đuốc này)
除夕 (trừ tịch) là tập tục là khoảng thời
gian chuẩn bị qua năm mới theo âm lịch, tức vào ngày cuối của tháng Chạp, ý nói
năm cũ đến đêm này là hết, ngày mai sang năm mới. Theo “Phong thổ kí” 风土记:
Chí trừ tịch đạt đán bất miên, vị
chi thủ tuế.
至除夕达旦不眠谓之守岁
(Đến lúc trừ tịch cho đến sáng không
ngủ, gọi là “thủ tuế”)
除夕 (trừ tịch) cũng gọi là 除夜 (trừ dạ). Thi nhân Đỗ Thẩm Ngôn 杜审言đời Đường trong bài “Thủ tuế thị
yến ứng chế” 守岁侍宴应制đã viết:
Quý đông trừ dạ tiếp tân niên
Đế tử vương tôn phủng ngự diên
季冬除夜接新年
帝子王孙捧御筵
(Tháng Chạp đêm trừ tịch nghinh đón
năm mới
Hoàng tử vương tôn trong cung dâng bữa
tiệc thịnh soạn.)
前夕 (tiền tịch) là chỉ trước một ngày nào
đó hoặc một sự việc nào đó, như : “Phụ nữ tiết tiền tịch” 妇女节前夕 (trước ngày lễ “Phụ nữ”), “tất nghiệp
tiền tịch” 毕业前夕 (trước ngày tốt nghiệp)
夕火 (tịch hoả) hình dung tịch dương đỏ
rực. Trong “Tấn thư – Mộ Dung Đức tái kí” 晋书 - 慕容德载记 có câu:
Phấn kiếm dữ tịch hoả tranh quang
Huy qua dữ thu nguyệt cạnh sắc
奋剑与夕火争光
挥戈与秋月竞色
(Huơ thanh kiếm tranh quang cùng ánh
chiều đỏ rực
Vung cây giáo cùng trăng thu tranh
màu)
夕爨 (tịch thoán) là nấu bữa chiều tối.
Bạch Cư Dị 白居易trong bài “Tuế mộ thi” 岁暮诗đã viết:
Thần xuy lẫm hữu mễ
Tịch thoán trù hữu tân
晨炊廪有米
夕爨厨有薪
(Nấu buổi sáng thì trong lẫm có gạo
Nấu buổi tối thì trong bếp có củi)
Chữ 夕 (tịch) và bộ 夊, 攵(truy) ngoại hình rất giống nhau, nên khi viết cần chú ý.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 18/6/2026
Nguồn
TỰ TỰ HỮU LAI ĐẦU
字字有来头
(quyển 1)
Tác giả: Lâm Lê 林藜
Thượng Hải: Thượng Hải Tam Liên thư điếm, 2018