天子無戲言莫弄朝晴暮雨
人君勿調侃休爲夕冷晨炎
Thiên tử vô hí ngôn, mạc lộng triêu tình mộ vũ
Nhân quân vật điều khản, hưu vi tịch lãnh thần viêm
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 24/6/2026
Thiên tử vô hí ngôn 天子無戲言: thiên tử không được nói đùa.
Trong
“Lã Thị Xuân Thu – Trọng ngôn” 呂氏春秋 - 重言có chép:
Có một lần sau khi thoái triều, Chu Thành vương cùng với em trai là Thúc
Ngu 叔虞 đang trò chuyện.
Trong nhất thời hứng khởi, Thành Vương hái một chiếc lá ngô đồng, xén thành
hình ngọc khuê tặng cho Thúc Ngu, nói rằng:
Ta phong cái này cho em.
Thúc Ngu tưởng thật, đem việc ấy nói lại với Chu Công. Chu Công đến trước Thành
Vương tâu rằng:
Nghe nói vương thượng muốn phong Thúc Ngu, xin vương thượng mau
chọn ngày tốt lập Thúc Ngu.
Thành Vương bảo rằng;
Ta chẳng qua nói đùa với Thúc Ngu mà thôi.
Chu Công nói:
Thần nghe nói, thiên tử không được nói đùa, bất cứ lời nói nào của
thiên tử, sử quan đều ghi chép lại. Nói năng không thận trọng, thất tín
với người khác, sẽ mất đi nhân tâm.
Thành Vương đành phải chọn ngày phong Thúc Ngu ở đất Đường 唐. Đường là một nơi nằm ở
phía đông Hoàng hà 黄河 và Phần thuỷ 汾水 vuông 100 dặm, vì thế xưng Thúc Ngu là Đường Thúc Ngu.
(Theo
“Trung Quốc thành ngữ cố sự tổng tập” (tập 1). Chủ biên Đường Kì 唐麒. Trường Xuân: Thời đại văn nghệ xuất bản xã, 2004
Trong
“Sử kí – Tấn thế gia” 史记 - 晋世家cũng có chép chuyện này.
Triêu tình mộ vũ 朝晴暮雨:
sáng nắng chiều mưa.
Nhân quân 人君: phiếm
chỉ quân chủ, đế vương hoặc quốc quân.
Trong
“Mạnh Tử - Lương Huệ Vương thượng” 孟子 - 梁惠王上có câu:
Mạnh
Tử kiến Lương Tương Vương, xuất, ngứ nhân viết: “Vọng chi bất tự nhân quân, tựu
chi nhi bất kiến sở uý yên.”
孟子见梁襄王, 出, 语人曰: “望之不似人君, 就之而不见所畏焉….”
(Mạnh
Tử yết kiến Lương Tương Vương, lúc ra nói với người khác rằng: “Từ xa mà nhìn, ông
ta không giống như vị quân vương, lúc đến gần không thấy sự uy nghiêm….”)
Điều khản 調侃:
dùng ngôn ngữ để trêu đùa, chế giễu.
Tịch lãnh thần viêm 夕冷晨炎: chiều tối lạnh, sáng sớm nóng.
Tạm dịch
Thiên tử không được nói đùa, chớ có sáng nắng chiều
mưa
Nhân quân không nên nói giỡn, chớ có tối lạnh sớm
nóng