功高宜隐, 急流勇退
受恩深处宜先退, 得意浓时便可休.
莫待是非来入耳, 从前恩爱反成仇.
(清.周希陶: 增广贤文)
Phiên âm
CÔNG CAO NGHI ẨN, CẤP LƯU DŨNG THOÁI
Thụ ân thâm xứ nghi tiên
thoái, đắc ý nùng thời tiện khả hưu.
Mạc đãi thị phi lai nhập
nhĩ, tùng tiền ân ái phản thành cừu.
(Thanh . Chu Hi Đào: Tăng quảng hiền văn)
Dịch nghĩa
CÔNG LAO ĐÃ LỚN NÊN LUI VỀ Ở ẨN
TRONG DÒNG NƯỚC XIẾT NÊN DŨNG CẢM THOÁI
LUI
Lúc được ân huệ to lớn thì
nên sớm lui về, khi đã đắc ý như gặp được gió xuân thì cũng nên kịp thời thôi
nghỉ.
Chớ đợi đến lúc có tiếng thị phi đến bên tai, thì những yêu thương trước đó đều biến thành cừu thù.
Phân tích và
bình luận
Vạn vật trong thế gian sau khi đã đến cực điểm, liền theo
đó sẽ bắt đầu đi xuống, cho nên tục ngữ có nói: “
Hoa vô bách nhật hồng
Nhân vô thiên nhật hảo
花无百日红
人无千日好
(Hoa không thể mãi trăm ngày
tươi đỏ
Người không thể ngàn ngày
thuận lợi)
Trong “Dịch kinh” 易經cũng đề xuất quan điểm:
Nhật trung tắc trắc, nguyệt
doanh tắc khuy.
日中則昃,
月盈則亏
(Mặt trời đến giữa trời thì
sẽ xế, mặt trăng tròn thì sẽ khuyết)
Đạo trời kị tràn đầy, vật quá hoàn mãn thường sẽ không được lâu dài. Nhìn từ đó, thịnh cực sẽ suy dường như là kết quả tất nhiên. Nhân vì con người khi chí đã đủ, ý đã đầy, đa số sẽ sinh tâm thái kiêu ngạo, xuất hiện cuồng vọng, ngôn hành cử chỉ tuỳ tiện không trang trọng, đó cũng giống như trồng lấy gốc hoạ hoạn bại suy cho ngày sau. Do đó có thể thấy, sự nghiệp của cá nhân sau khi thất ý hãy còn bị tội nghiệt quấn lấy thân, có thể nhân vì lúc đắc chí đã trồng lấy gốc hoạ, cách nói này quả thật có đạo lí sâu xa. Nhân đó,
Tiến bộ xứ tiện tư thoái bộ,
thứ miễn xúc phiên chi hoạ .(1)
Trước thủ thời tiên đồ phóng
thủ, tài thoát kị hổ chi nguy.
进步处便思退步,
庶免触藩之祸
着手时先图放手,
才脫騎虎之危
(Lúc
tiến thì cũng nghĩ tới lui, ngõ hầu tránh được cái hoạ húc rào.
Khi
đã đến tay rồi thì cũng nên nghĩ tới buông ra, mới thoát được cái nguy cưỡi cọp.
Hiểu
được lúc nào thích hợp để dừng mới có thể “tri túc thường lạc” 知足常乐 (biết đủ
luôn vui).
Giữa
vợ chồng cũng vậy, hai bên cần phải tin tưởng, tôn trọng nhau trong cuộc sống
thường ngày, nên thông cảm nhiều hơn, bớt đi nghi kị. Không nên đợi đến lúc thị
phi đầy khắp lúc đó mới tính đến thì không kịp, nó sẽ làm tổn thương tình cảm của
cả hai. Chỉ có lúc bình thường tích luỹ tình cảm phong phú làm cơ sở, hai bên lấy
sự chân thành đối đãi nhau, thì mới không tạo cơ hội cho những lời cằn nhằn vô
bổ.
Chú của người
dịch
1-Xúc phiên
chi hoạ 觸藩之祸: “Xúc phiên” 觸藩tức húc hàng rào. “Xúc phiên
chi hoạ” 觸藩之祸 ý nói cái
hoạ mà tiến không được mà lui cũng không xong. Điển xuất từ hào “Cửu tam” 九三 quẻ “Đại
tráng” 大壯trong “Dịch kinh” 易經:
Đê dương xúc phiên, luy kì
giác.
羝羊觸藩,
羸其角
(Dê đực húc hàng rào, sừng bị vướng trong đó)
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 01/5/2026
Nguồn
TĂNG QUẢNG HIỀN VĂN
增广贤文
Thanh . Chu Hi Đào 周希陶 tu đính