BẢN LAI DIỆN MỤC
本来面目
Giải thích: vốn là từ nhà Phật, chỉ bản tính
của cong người, sau dùng để ví dáng vẻ vốn có.
Xuất xứ: Đường . Huệ Năng 慧能 “Lục Tổ đàn kinh – Hành do phẩm” 六祖坛經 - 行由品
Vị Tổ đời thứ 6 của Thiền tông Phật giáo là Huệ Năng 慧能năm lên 3 tuổi phụ thân qua đời,
mẫu thân nuôi ông khôn lớn, do bời gia cảnh bần hàn nên không thể đến trường để
học. Năm 24 tuổi, có một lần ông bán củi trên đường phố, nghe người ta niệm
kinh Phật, trong lòng liền giác ngộ, bèn từ biệt mẫu thân bạt thiệp đường dài, đến
Đông Thiền tự 东禪寺
ở Hoàng Mai 黄梅cậy nhờ vị Tổ đời thứ 5 là Hoằng
Nhẫn Đại Sư 弘忍大师để
học tập Phật pháp.
Hoằng
Nhẫn Đại Sư hỏi:
-Vì
sao anh đến đây học Phật?
Huệ
Năng đáp rằng:
-Người
tuy có phân đông tây, nhưng Phật tính không phân nam bắc. Con tuy với hoà thượng
có khác nhau, nhưng Phật tính không có gì sai biệt.
Hoằng
Nhẫn biết Huệ Năng không phải là người bình thường, có lòng muốn thu nhận làm đồ
đệ nhưng lại sợ các tăng nhân trong chùa không chịu tương dung, nên sai ông làm
những việc vặt.
Ngày
nọ, Hoằng Nhẫn triệu tập các đệ tử để tuyên giảng Phật pháp, bảo mỗi người làm
một bài kệ, theo đó mà chọn người ưu tú để truyền y bát Tổ sư, định làm Tổ đời
thứ 6.
Một
vị đại hoà thượng tên Thần Tú 神秀viết ra một bài kệ:
Thân thị bồ đề thụ
Tâm thị minh kính đài
Thời thời cần phất thức
Vật sử nhạ trần ai
身是菩提树
心是明镜台
时时勤拂拭
勿使惹尘埃
(Thân là cây bồ đề
Tâm như đài gương sáng
Lúc nào cũng luôn lau chùi
Chớ để cho bụi trần bám vào)
Mọi
người xem qua đều tán thưởng. Nào ngờ Hoằng Nhẫn Đại Sư lại cho rằng, Thần Tú vẫn
chưa thấy được bản tính, chỉ mới đến ngoài cửa, chưa thể bước vào trong nhà.
Lúc
bấy giờ, Huệ Năng đang chẻ củi nơi gian bếp, nghe người ta đọc bài kệ của Thần
Tú, trong lòng khời động, liền ngâm thành một bài kệ, nhưng vì Huệ Năng không
biết chữ nên dùng miệng tụng lên, nhờ người khác viết hộ. Lời kệ rằng:
Bồ đề bản vô thụ
Minh kính diệc phi đài
Bản lai vô nhất vật
Hà xứ nhạ trần ai
菩提本无树
明镜亦非台
本来无一物
何处惹尘埃
(Bồ đề vốn chẳng phải là cây
Gương sáng cũng chẳng phải là đài
Vốn xưa nay không là một vật
Thì bụi trần bám vào chỗ nào)
Hoằng
Nhẫn Đại Sư thấy thế, trong lòng cả mừng, liền đem y bát bí mật truyền cho Huệ
Năng, bảo ông ngay trong đêm rời đi ngay.
Huệ
Năng sau khi nhận qua y bát lập tức đi về phương nam, đi ròng rã 2 tháng, đến Đại
Dữu lĩnh 大庾岭.
Lúc bấy giờ, có đến mấy trăm tăng nhân đuổi theo, muốn đoạt lấy y bát. Trong số
đó có một vị hoà thượng tên Huệ Minh 慧明, vốn là Tứ phẩm Tướng quân, tính người thô lỗ đuổi gần kịp
Huệ Năng.
Huệ
Năng đem y bát để trên một tảng đá lớn, lánh vào bụi cỏ, nói rằng:
-Y
phục này là tín vật, làm sao có thể dựa vào sức mạnh để đoạt?
Huệ
Minh chạy tới, nhặt lấy y bát, nhưng nhấc không lên, nói rằng:
-Tôi
vì Phật pháp mà đến, không phải vì y bát mà đến, mong hành giả thuyết pháp cho
tôi.
Huệ
Năng liền bước ra, bảo ông ta:
-Hãy dứt
bỏ hết các duyên, một niệm cũng chớ sinh.
Sau
đó lại nói:
-Không
nghĩ tới điều thiện, không nghĩ tới điều ác, cảnh giới không sinh nhất niệm này
chính là bản lai diện mục của ông.
Huệ
Minh liền khai ngộ, cáo từ ra đi.
Nguyên
văn trong “Lục Tổ đàn kinh – Hành do phẩm” 六祖坛經 - 行由品là:
Bất
tư thiện, bất tư ác, chính dữ ma thời, na cá thị Minh Thượng toạ bản lai diện mục.
不思善, 不思恶, 正与么时, 那个是明上座本来面目.
(Không nghĩ đến thiện, không nghĩ đến ác, chính ngay lúc ấy, đó là bản lai diện mục của Thượng toạ Minh)
Huỳnh
Chương Hưng
Quy Nhơn 17/5/2026
Nguyên tác Trung văn
BẢN LAI DIỆN MỤC
本来面目
TRUNG QUỐC THÀNH NGỮ CỐ SỰ TỔNG TẬP
中国成语故事总集
(tập 1)
Chủ biên: Đường Kì 唐麒
Trường Xuân – Thời đại văn nghệ xuất bản xã, 2004