CHỮ “TAM” 三
1-“Tam” 三 bính âm “sān”, là một chữ số, vị trí thứ 3 trong 10 số cơ bản, cho nên cũng được
giảng thứ tự là 3, như “hạ ngọ tam thời” 下午三时 (3 giờ chiều), “khảo đệ tam danh” 考第三名 (thi đậu Thám hoa). Một kiểu
viết khác là 叁 hoặc 參, thời cổ viết là 弎.
2-“Tam” 三là chữ chỉ sự, nghĩa gốc giảng là “thiên địa nhân chi đạo” 天地人之道, chỉ trời, đất và người, ý là nói lớn nhất
trên thế gian, cho nên kết hợp từ 3 chữ 一 (nhất) để chỉ sự việc.
3-“Tam” 三 cũng để chỉ số nhiều, hoặc nhiều lần. Trong “Dịch kinh – Thuyết
quái truyện” 易经 -
说卦传có
câu:
Vi cận lợi thị tam bội.
为近利市三倍
(Buôn bán có được lợi nhuận gấp nhiều lần)
Trong
“Tả truyện – Định Công thập tam niên” 左传 - 定公十三年:
Tam chiết quăng tri vi lương y.
三折肱知为良医
(Nhiều lần gãy tay mới biết cách trị liệu trở thành thầy thuốc giỏi)
Đều không giới hạn ở số 3, cho nên phàm số
nhiều, không phải 1 , 2 đều dùng 3.
4-Thành ngữ liên quan đến chữ “tam” 三 có nhiều, như:
Tam tỉnh ngô thân
三省吾身
(Nhiều lần phản tỉnh bản thân)
Tam giam kì khẩu
三缄其口
(Nói năng thận trọng dè dặt)
Tam túc đỉnh lập
三足鼎立
(Thế vững như ba chân vạc)
Tam hộ vong Tần
三户亡秦
(Sở tuy chỉ lại 3 hộ nhưng cũng có thể diệt được Tần)
5-“Tam” 三 còn có
nghĩa là nhiều lần, lặp đi lặp lại, như trong “Luận ngữ - Công Dã Tràng” 论语 - 公冶长có câu:
Quý Văn Tử tam tư nhi hậu hành.
季文子三思而后行
(Quý Văn Tử suy nghĩ đi suy nghĩ lại mới thực hành)
6-“Tam” 三còn có bính âm là “sēn”, như trong “Thi kinh – Thiệu Nam – Biểu hữu mai” 诗经 - 召南 - 摽有梅:
Biểu
hữu mai. Kỳ thực thất hề. Cầu ngã thứ sĩ. Đãi kỳ cát hề.
Biểu
hữu mai. Kỳ thực tam hề. Cầu ngã thứ sĩ. Đãi kỳ kim hề.
摽有梅. 其实七兮. 求我庶士. 迨其吉兮.
摽有梅, 其实三兮. 求我庶士. 迨其今兮.
(Quả
mai đã rụng. Ở trên cây, quả mai mười phần chỉ còn lại có bảy. Kẻ sĩ tìm đến em
để cưới. Hãy kịp ngày tốt này.
Quả
mai đã rụng. Ở trên cây, quả mai mười phần chỉ còn lại có ba mà thôi. Chúng sĩ
tìm đến em để cưới. Hãy lo cho kịp ngày hôm nay (không cần phải chờ ngày tốt nữa)
(Phiên âm và dịch nghĩa theo Tạ Quang Phát)
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 28/4/2026
Nguồn
TỰ TỰ HỮU LAI ĐẦU
字字有来头
(quyển 1)
Tác giả: Lâm Lê 林藜
Thượng Hải: Thượng Hải Tam Liên thư điếm, 2018