ĐÔNG THỊ TRIỀU Y
东市朝衣
Giải thích: Đông thị 东市: tại Trường An 长安 nơi xử tử phạm nhân bị tội chết
vào thời Hán. Triều y 朝衣: lễ phục các quan mặc khi lên triều. Chi đại thần vô tội bị
xử chết.
Xuất xứ: Hán . Tư Mã Thiên: 司马迁: “Sử kí – Viên Áng Triều Thố liệt truyện” 史记 - 袁盎晁错列传.
Thời
Hán Cảnh Đế 汉景帝,
Ngự sử đại phu Triều Thố 晁错thường dâng thư lên hoàng đế, nêu tội của mấy chư hầu, thỉnh
cầu tước giảm đất đai, thu hồi biên quận của họ. Hoàng đế bảo ông tu sửa pháp lệnh.
Pháp
lệnh mà Triều Thố tu sửa có 30 chương, chư hầu đều phản đối, căm giận Triều Thố.
Phụ
thân Triều Thố nghe được tin, từ Dĩnh Xuyên 穎川vội đến, nói với Triều Thố:
-Hoàng
thượng vừa mới lên ngôi, con chấp chính nắm quyền, xâm hại làm yếu chư hầu, làm
xa lánh cốt nhục của họ, họ đều nghị luận con, oán hận con, sao con lại chuốc
khổ như vậy?
Triều
Thố đáp:
-Con
chỉ có thể làm như thế, nếu không, thiên tử sẽ không tôn quý, thiên hạ sẽ không
yên ổn.
Phụ
thân Triều Thố đau buồn nói:
-Thiên
hạ của Lưu gia yên ổn thì Triều gia ta nguy hiểm.
Mấy
ngày sau, phụ thân Triều Thố bèn uống thuốc độc tự tận, lúc lâm chung mở mắt
tuyệt vọng rơi lệ, vô cùng đau khổ nói rằng:
-Ta
không thể để đại hoạ liên luỵ đên bản thân.
Chẳng
bao lâu, 7 nhước chư hầu vùng Ngô Sở quả nhiên phát động phản loạn, giương cờ “Thanh
quân trắc, tru Triều Thố” 清君侧, 诛晁错 (dẹp sạch kẻ bên cạnh vua, giết chết Triều Thố)
Lúc
bấy giờ mấy đại thần bất hoà với Triều Thố, thừa cơ đốt lửa quạt thêm gió trước
mặt hoàng đế, nói rằng:
-Không
giết Triều Thố, thiên hạ sẽ không thái bình.
Cảnh
Đế sớm đã mất chủ trương, sai lầm cho rằng hoạ loạn hết thảy do Triều Thố mà
ra, thế là hạ lệnh bảo Triều Thố mặc lễ phục lúc lên triều cho xử chết tại Đông
thị 东市Trường
An 长安
(Đông thị triều y 东市晁衣)
Sau
khi Triều Thố chết, Yết giả Bộc dạ Đặng Công 谒者仆射邓公 (1) đảm
nhậm chức Hiệu uý đem binh chống lại phản loạn. Lần nọ, ông ta về kinh thành diện
kiến hoàng đế báo cáo quân tình. Hoàng thượng hỏi:
-Khanh
từ trong quân đến, phản quân Ngô Sở nghe Triều Thố chết, họ đã thoái binh chưa?
Đặng
Công đáp rằng:
-Ngô
vương nuôi ý mưu phản đã mấy chục năm rồi, giết Triều Thố chỉ là cái cớ. Triều
Thố có gì sai? làm suy yếu chư hầu, tôn sùng triều đính, đó là việc tốt muôn đời.
Đáng tiếc là kế hoạch vừa mới thực hành, Triều Thố đã phải bị giết, từ đó,
trung thần trong thiên hạ không dám dâng lời.
Cảnh Đế lúc bấy giờ rất hối hận.
Chú của người dịch
1-Về
âm đọc của chữ 射
trong “仆射”
Theo
Khang Hi tự điển, chữ 射 theo âm Hán Việt có 4 âm đọc: XẠ,
DẠ, THẬT, DỊCH.
- Âm XẠ bính âm là shè. Đường vận 唐韻 phiên thiết là THẦN CHÁ 神柘; Tập vận 集韻 phiên
thiết là THỰC DẠ 食夜.
Vận hội 韻會,
Chính vận 正韻 phiên thiết là THẦN DẠ 神夜. Đều có âm đọc là 蛇 (xà) khứ thanh.
- Âm DẠ, bính âm là yè. Quảng vận 廣韻 phiên thiết là DƯƠNG TẠ 羊謝; Tập vận集韻, Vận hội韻會, Chính vận韻會 phiên
thiết là DẦN TẠ 夤謝.
Đều có âm là 夜
(dạ). Có ghi rằng:
Bộc dạ, Tần quan
danh
僕射秦官名
(Bộc dạ là tên chức quan triều Tần)
- Âm THẬT, bính âm là shè.
Quảng vận廣韻, Tập vận 集韻 phiên
thiết là THỰC DIỆT 食亦, âm 實 (thật).
- Âm DỊCH, bính âm là yì. Quảng vận 廣韻 phiên
thiết là DƯƠNG ÍCH 羊益; Tập vận 集韻, Vận hội 韻會, Chính vận 韻會 phiên thiết là DI ÍCH 夷益, âm 睪 (dịch).
(Hán
ngữ đại từ điển xuất bản xã, 2002, trang 233).
Chức quan 僕射 / 仆射, các tài liệu đều bính âm là pú yè , chú âm phù hiệu là ㄆㄨˊ ㄧㄝˋ, như vậy đọc là “bộc dạ”.
Huỳnh
Chương Hưng
Quy Nhơn 15/3/2026
Nguyên tác Trung văn
ĐÔNG THỊ TRIỀU Y
东市朝衣
TRUNG QUỐC THÀNH NGỮ CỐ SỰ TỔNG TẬP
中国成语故事总集
(tập 1)
Chủ biên: Đường Kì 唐麒
Trường Xuân – Thời đại văn nghệ xuất bản xã, 2004