TINH TÂM CẤU TỨ
“Thái Sơ lịch” 太初历được ban bố thực thi một cách thuận lợi, Tư Mã
Thiên thở phào nhẹ nhõm. Về đến nhà, ông
trịnh trọng thắp ba nén hương, cắm vào lư hương dưới bài vị của phụ thân, đem
quá trình lịch pháp được thực thi, lầm rầm khấn cáo với hương linh phụ thân.
Từ đó, sức chú ý của ông chuyển đến một sự nghiệp càng khó
hơn, càng vĩ đại hơn nữa – viết bộ sử thư mà phụ thân khi ở Lạc Dương 洛阳lúc lâm
chung đã dặn ông phải hoàn thành.
Ông chỉnh lí tư liệu lịch sử mà phụ thân để lại cùng những
bút kí của mình đã đọc và tích luỹ lhời thiếu niên lúc nhiều năm du lịch, bắt đầu
cấu tứ bộ sử thư cần viết.
Thuận theo trình tự tư liệu lịch sử của các thời kì, cấu tứ
sáng tạo của Tư Mã Thiên dần dần rõ nét. Ông muốn đột phá thể lệ và phương thức
ghi chép ở các bộ sử thư trước đó, viết một bộ sử khí thế hùng vĩ mang tính sáng
tạo. Ông gọi bộ sử thư trong cấu tứ là “Thái Sử Công thư” 太史公书.
Thời gian sử thực mà bộ sử thư thuật lại, trên đến Hoàng Đế
黄帝 trong
truyền thuyết, dưới đến niên hiệu Thái Sơ 太初nguyên niên của đương triều,
chính là năm ban bố thực thi “Thái Sơ lịch”. Về thể lệ có bản kỉ, thế gia, liệt
truyệt, thư, biểu.
Sử thư trước đó, như kỉ sự của “Thượng thư” 尚书,
ghi chép bắt đầu từ thời đại Đường Nghiêu 唐尧. Tư Mã Thiên quyết định trên
đến Hiên Viên Hoàng Đế 轩辕黄帝 là bởi theo ông, Nghiêu Thuấn 尧舜 thịnh thế
là trên cơ sở ổn định của Hoàng Đế.
Lúc ông theo hoàng thượng tuần hành, từng tại cố địa của Hoàng
Đế thu thập được không ít dật văn cựu sự liên quan đến Hoàng Đế. Dựa theo truyền
thuyết dân gian nơi đó, Hoàng Đế tính Công Tôn 公孙, danh Hiên Viên 轩辕, cư trú
lâu dài bên Cơ thuỷ 姬水, sau đổi sang tính Cơ 姬. Thời Hoàng Đế, chư hầu xâm phạt lẫn nhau,
thiên hạ đại loạn, bách tính tao ương, trong đó Xi Vưu 蚩尤là bạo ngược. Hoàng Đế tu đức
chấn binh, bình định cuộc hỗn chiến của chư hầu, chư hầu nhiếp phục uy lực bèn
quy thuận Hoàng Đế.
Hoàng Đế đánh bại Viêm Đế tại Bản Tuyền 阪泉, lại bắt
sống Xi vưu tại Trác Lộc 涿鹿. Thiên hạ bình định, chư hầu cử Hoàng Đế làm
thiên tử. Hoàng Đế không phụ lòng mong muốn của mọi người, hướng dẫn tù trưởng
các tộc, ngày đêm vất vả trồng ngũ cố, chế tạo nông cụ, nuôi tằm dệt vải may áo,
phát minh văn từ, nghiến cứu chế tạo y dược. Bách tính an cư lạc nghiệp, ngoài đường
không ai nhặt của rơi, đêm ngủ không cần đóng cửa, thiên hạ thái bình, người ta
gọi thời kì này là “đại đồng thế giới” 大同世界.
“Thái Sử Công thư” quyết định viết bắt đầu từ Hiên Viên Hoàng Đế, chính là khẳng định Hoàng Đế
là tổ tiên của cộng đồng dân tộc Hoa Hạ 华夏. Đối với việc lập ý này, Tư
Mã Thiên cảm thấy rất hài lòng.
Thể lệ của sách phân làm 5 bộ phận là bản kỉ, thế gia, biểu,
thư, liệt truyện, cũng là sự sáng tạo độc đáo mà trước đó chưa có.
“Bản kỉ” 本纪 chép sự tích bình sinh của đế
vương các đời.
“Thế gia” 世家chép về vương tử chư hầu quý tộc của các thời
kì.
“Biểu” 表 là thời gian biểu giản lược về
những hoạt động của vương tử chư hầu, cao quan hiển quý qua các thời kì.
“Liệt truyện” 列传nội dung lớn nhất, lần lượt thuật lại cuộc đời
và hoạt động của những nhân vật và mưu sĩ, tướng võ tướng văn, hiệp khách, vu
sư, thương cổ nói chung.
“Thư” 书 chép tình hình các phương diện
về thiên văn thuỷ lợi, văn hoá, nghệ thuật.
Tư Mã Thiên đem 5 thể lệ này áp dụng rộng rãi trong mấy ngàn năm lịch sử từ Hiên Viên Hoàng Đế trở đi, đem “Thái Sử Công thư” viết thành bộ thông sử theo thể kỉ truyện mà trước đó chưa từng có.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 07/02/2026
Nguồn
TƯ MÃ THIÊN
司马迁
Tác giả: Đặng
Tương Tử 邓湘子
Triết Giang thiếu niên nhi đồng xuất bản xã, 2006.