HIỀN LƯƠNG PHƯƠNG CHÍNH
“Hiền
lương phương chính” 贤良方正là một trong những khoa mục tuyển chọn nhân tài đời Hán.
“Hiền
lương”贤良 nghĩa là có tài đức.
“Phương
chính” 方正nghĩa là chính trực.
Hiền lương
phương chính thuộc đặc khoa trong chế độ sát cử, tổ chức không định kì ở thời Hán.
Trong “ Sử kí – Hiếu Văn Đế bản kỉ” 史记 - 孝文帝本纪có chép, Hán
Văn Đế 汉文帝xuống chiếu rằng:
Cử
hiền lương phương chính trực ngôn cực gián giả, dĩ khuông trẫm chi bất đãi.
举贤良方正直言极谏也, 以匡朕之不逮.
(Tuyển
chọn những hiền lương phương chính nói thẳng hết lòng can gián, để giúp những
chổ trẫm theo không kịp)
Có thể
thấy, mục đích chủ yếu của việc tuyển chọn này là ở chỗ đối với những được mất
của kẻ thống trị đề xuất ý kiến, tương tự như Ngự sử hoặc gián quan sau này.
Những
hiền lương phương chính được tuyển chọn không nhất định trao cho chức quan, chỉ
có những người có biểu hiện ưu tú trong số đó, chủ yếu là có kiến thức, có thể đề
xuất một số ý kiến có kiến giải, triều đình mới trao chức quan. Thời Hán Vũ Đế 汉武帝, lại xuống chiếu quan viên tiến cử “hiền lương” 贤良, “hiền lương văn học” 贤良文学. Danh xưng của các thời bất nhất, nhưng tính chất thì tương đồng, các đời
sau này cũng thường lấy đó làm chế khoa đặc biệt khác với lệ thường. Thời Đường
Tống thiết lập “Hiền lương phương chính khoa” 贤良方正科. Tiết Phúc Thành 薛福成 đời Thanh trong “Ứng chiếu trần ngôn sớ” 应诏陈言疏có nói:
“Tuân theo di ngôn của Thánh Tổ 圣祖, Cao Tông 高宗, đặc cử chế khoa là những kẻ sĩ khác thường, “văn phong hưng khởi” 闻风兴起 (nghe được tin tức liền lập tức trổi dậy hành động hưởng ứng). Tên gọi của khoa này là ‘Bác học hồng từ’ 博学鸿词, hoặc gọi là ‘Hiền lương phương chính’ 贤良方正, hoặc ‘Trực ngôn cực gián’ 直言极谏, do bộ thần lâm thời thỉnh ý chỉ mà định đoạt.”
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 03/02/2026
Nguồn
BẤT KHẢ BẤT TRI ĐÍCH 3000 CÁ VĂN HOÁ THƯỜNG THỨC
不可不知的3000个文化常识
Biên soạn: Tinh Hán 星汉