Dịch thuật: Khéo dùng khẩu ngữ tự, trở thành bán tự sư

 

KHÉO DÙNG KHẨU NGỮ TỰ, TRỞ THÀNH BÁN TỰ SƯ

          Trong quyển Sào lâm bút đàm 巢林林笔谈 đời Thanh có chép câu chuyện về “bán tự sư” 半字师 (thầy nửa chữ):

          Tại một địa phương nọ ở huyện Đông Hải 东海 có một tài nữ sáng tác bài thơ Lam cúc 蓝菊:

Vị ái Nam sơn thanh thuý sắc

Đông li biệt nhiễm nhất chi hoa

为爱南山青翠色

东篱别染一枝花

(Vì yêu mến sắc xanh của núi Nam

Nên đã riêng nhuốm lấy một cành hoa cúc ở hàng giậu phía đông)

          Học giả Cung Vĩ  龚炜rất tán thưởng, nhưng cảm thấy dùng chữ “biệt” quá cứng, bèn nâng bút gạch bỏ thiên bàng (đao), thành:

Vị ái Nam sơn thanh thuý sắc

Đông li lánh nhiễm nhất chi hoa

为爱南山青翠色

东篱另染一枝花

Mọi người không ai là không khen ngợi. Cung Vĩ Bội được khen là “bán tự chi sư” 半字之师.

          Thời cổ, người được gọi là “nhất tự sư” 一字师 có rất nhiều, ví dụ như thi nhân nổi tiếng thời Tống là Dương Vạn Lí 杨万里 khi bàn đến tác giả bộ Sưu thần kí 搜神记 thời Đông Tấn là Can Bảo 干宝, đã nhầm là Vu Bảo 于宝, một viên tiểu lại bên cạnh nói rằng:

          - Là “Can Bảo” 干宝. không phải là “Vu” .

          Dương Vạn Lí khiêm tốn nhận lời chỉ giáo, nói rằng:

          - Anh là “nhất tự sư” của tôi.

          Tăng nhân Tề Kỉ 齐己thời Đường sáng tác bài Tảo mai 早梅:

Tiền thôn thâm tuyết lí

Tạc dạ sổ chi khai

前村深雪里

昨夜数枝开

(Thôn phía trước chìm trong tuyết

Đêm qua nở mấy cành mai)

          Tiến sĩ Trịnh Cốc 郑谷 sửa “sổ chi” 数枝 (mấy cành) thành “nhất chi” 一枝 (một cành), Tề Kỉ bái phục đáp tạ, người đời gọi Trịnh Cốc là “nhất tự sư”.

          Ví dụ trước nói rõ đại học vấn gia cũng có lúc ngẫu nhiên nhầm lẫn, ở một điểm nào đó hướng tới học tập người chẳng bằng mình; ví dụ sau nói rõ dùng chữ như vẽ tranh, một chữ nếu dùng thoả đáng thì giống như vẽ rồng điểm nhãn, toàn bài sinh động hơn.

          Kể thêm một câu chuyện sửa cho đúng “cẩm thượng thiêm hoa” 锦上添花.

          Hồng Mại 洪迈 trong Dung Trai tuỳ bút – Dung Trai ngũ bút 容斋随笔 - 容斋五笔:

          Phạm Văn Chính Công 范文正公 (Phạm Trọng Yêm 范仲淹) trấn giữ Đồng Lư 桐庐, ban đầu tại Điếu Đài 钓台xây từ đường cho Nghiêm tiên sinh (tức Nghiêm Tử Lăng 严子陵). Ca từ viết rằng:

Vân sơn thương thương

Giang thuỷ ương ương

Tiên sinh chi đức

Sơn cao thuỷ trường

云山苍苍

江水泱泱

先生之德

山高水长

(Núi mây xanh xanh

Nước sông mênh mông

Đức của tiên sinh

Như núi cao sông rộng)

          Sau khi hoàn thành đưa cho Nam Phong Lí Thái Bá 南丰李泰伯xem. Thái Bá đọc qua, ba lần than không dứt, đứng dậy mà nói rằng:

          - Văn của ngài một khi xuất hiện tất sẽ nổi danh trên đời. Mỗ tôi đây mạo muội đổi sang một chữ, để được “thịnh mĩ” 盛美.

          Công kinh ngạc nắm tay hỏi. Thái Bá đáp rằng:

          - Vân sơn giang thuỷ, về nghĩa thì quá lớn, về lời thì quá rộng, mà chữ “đức” nối ở sau, dường như không được đại ý, nên thay bằng chữ “phong” thì như thế nào?

          Công (Phạm Văn Chính Công) ngồi yên gật đầu ra ý bái phục.

          “Bán tự chi sư” có thú vị riêng. Nhìn từ tự hình, chữ (lánh) đích xác là có lưu lại một nửa chữ (biệt), rất khéo léo. Chúng ta biết rằng, hợp thể tự trong chữ Hán là do thiên bàng tổ thành, thiên bàng là đơn vị tạo chữ, thiên bàng tách ra độc lập có thể sử dụng, khi thành đơn vị cấu từ tạo cú thì trở thành một chữ. Như chữ (lánh), trong chữ (biệt) là thiên bàng, khi độc lập sử dụng lại là một chữ. Chữ được cấu thành có thiên bàng như nó, có chữ có ý nghĩa tương cận hoặc tương đồng, ví dụ chữ , thời cổ nó có ý nghĩa “khiến người ta trông thấy” tức hiện ra. Bài dân ca Sắc lặc xuyên 敕勒川 cổ đại rất nổi tiếng:

Thiên thương thương

Dã mang mang

Phong xuy thảo đê hiện ngưu dương.

天苍苍

野茫茫

风吹草低见牛羊

(Trời xanh xanh

Đồng mênh mông

Cơn gió thổi qua cỏ rạp thấp, hiện ra bầy trâu dê)

          Chữ đọc là “hiện” (bính âm: xiàn), đời sau viết là ……

                                                                         (còn tiếp)

                                                              Huỳnh Chương Hưng

                                                              Quy Nhơn 04/8/2022

Nguồn

HÁN NGỮ HÁN TỰ VĂN HOÁ THƯỜNG ĐÀM

汉语汉字文化常谈

Tác giả: Tào Tiên Trạc 曹先擢

Thương vụ ấn thư quán Quốc Tế hữu hạn công ti

Trung Quốc – Bắc kinh 2015