Dịch thuật: "Sở từ" - Mạch nguồn của chủ nghĩa lãng mạn (tiếp theo)

 

... “SỞ TỪ”

MẠCH NGUỒN CỦA CHỦ NGHĨA LÃNG MẠN

(tiếp theo) 

Nét đặc sắc địa phương nồng đậm

          “Sở từ” 楚辞 so với “Thi kinh” 诗经, độ dài ngắn của các thiên rộng lớn hơn, cú thức cũng dài hơn, dạng thức văn học vận dụng Sở địa (nay là vùng lưỡng Hồ), thanh vận phương ngôn, đều có nét đặc sắc địa phương nồng đậm “thư Sở ngữ, tác Sở thanh, kỉ Sở địa, danh Sở vật” 书楚语, 作楚声, 纪楚地, 名楚物. Do bởi hoàn cảnh địa lí, phương ngôn có sự sai biệt, cả một vùng nước Sở từ cổ đã có âm nhạc địa phương độc đáo của nó, thời cổ xưng là “Nam phong” 南风, “Nam âm” 南音; cũng có thổ phong ca dao độc đáo, như “Sở nhân ca” 楚人歌 “Việt nhân ca” 越人歌, “Thương lãng ca”  沧浪歌mà trong Thuyết uyển 说苑 có ghi chép; càng quan trọng hơn đó là lịch sử lâu đời của nước Sở, vùng Sở địa thịnh hành vu phong, Sở nhân dùng ca vũ để làm vui các thần, khiến thần thoại được bảo tồn với một số lượng lớn, thi ca âm nhạc nhanh chóng phát triển, khiến trong dân ca dất Sở tràn đầy không khí tôn giáo nguyên thuỷ và màu sắc thần thoại.

          Theo sử thư ghi chép, sau khi màu sắc vu giáo của văn hoá trung nguyên sớm đã thoái lui, thì tại Nam Sở cho đến thời Chiến Quốc, quân thần trên dưới vẫn còn “tín vu hích, trọng dâm từ” 信巫觋, 重淫祠 (tin vào vu hích, coi trọng dâm từ). Sở Hoài Vương còn “long tế lễ, sự quỷ thần” 隆祭礼, 事鬼神 (tế lễ long trọng, thờ phụng quỷ thần), đồng thời có ý dựa vào sự trợ giúp của quỷ thần để đánh lui quân Tần. Vu phong trong dân gian càng thịnh hành, “kì từ tất tác ca nhạc, cổ vũ dĩ lạc chư thần” 其祠必作歌乐, 鼓舞以乐诸神 (cúng tế tất bày ca nhạc, đánh trống nhảy múa để làm vui các thần). Có thể thấy, vào thời đại Khuất Nguyên, người nước Sở còn chìm đắm trong  sự tưởng tượng tràn đầy sự kì dị và trong thế giới thần thoại tình cảm rực cháy. Sồng trong bầu không khí văn hoá như vậy, Khuất Nguyên không chỉ sáng tác ra Cửu ca 九歌,  một tổ hợp thơ tế thần, và căn cứ vào chiêu hồn từ của dân gian viết ra tác phẩm Chiêu hồn 招魂, mà còn khi bày tỏ tình cảm tự thân, cũng đã vận dụng một sô lượng lớn tài liệu thần thoại, rong ruổi trong sự tưởng tượng, lên trời xuống đất, phiêu du lục hợp cửu châu, để cho con người sự cảm thụ thần bí. Thậm chí thiên Li tao 离骚  đại biểu cho cầu nối từ Bốc danh 卜名, Trần từ 陈辞, Tiên giới 先戒, Thần du 神游 đến Vấn bốc 问卜, Giáng thần 降神 đều mượn dùng phương thức vu thuật dân gian.

          Có thể nói, sự ra đời của Sở từ không thể tách rời với dân ca địa phương đất Sở cùng sự hun đúc truyền thống đất Sở.

Chủ nghĩa lãng mạn mê li lúc ẩn lúc hiện

         Ảnh hưởng sâu xa của Sở từ 楚辞 đối với hậu thế, không chỉ đã mở ra thể phú cho đời sau, mà còn ảnh hưởng đến sáng tác tản văn các đời, là mạch nguồn của sáng tác thi ca theo chủ nghĩa lãng mạn tích cực của Trung Quốc.

         Như Li tao 离骚, là thiên thơ trữ tình chính trị với nội dung tự thuật về cuộc đời của tác giả, nhưng thi nhân không phải tự thuật sự tích cuộc đời một cách khách quan, mà là đem chủ trương, lí tưởng, đấu tranh của mình hình tượng hoá sự thực. Như để bày tỏ sự cao khiết thơm hương của mình, thi nhân đã dụng cách đeo hương hoa phương thảo để biểu hiện:

Lãm mộc căn dĩ kết chỉ hề

Quán bệ lệ chi lạc nhuỵ

Kiểu khuẩn quế dĩ nhân huệ hề

Tác hồ thằng chi sỉ sỉ

揽木根以结茝兮

贯薜荔之落蕊

矫菌桂以纫蕙兮

索胡绳之纚纚

(Lấy rễ cây để kết cỏ bạch chỉ

Xâu với nhuỵ của hoa bệ lệ

Cầm nhành quế kết cùng hoa huệ

Thành chuỗi dây vừa dài vừa đẹp) 

Chế kị hà dĩ vi y hề

Tập phù dung dĩ vi thường

.............

Cao dư quan chi ngập ngập hề

Trường dư bội chi lục li

制芰荷以为衣兮

集芙蓉以为裳

..............

高余冠之岌岌兮

长余佩之陆离

(Lấy lá cây súng làm áo

Kết hoa phù dung làm xiêm

............

 Mũ ta đội cao cao

Dây ta đeo dài đẹp)

          Loại khoa trương trọng phức tính này đã biểu hiện một cách nổi bật phẩm chất đạo đức cao khiết của thi nhân. Còn như nói bản thân mình đã từng thực hiện lí tưởng chính trị, bồi dưỡng một số nhân tài:

Tư lan chi cửu uyển

Thụ huệ chi bách mẫu

Huề lưu di dữ yết xa hề

Tạp đỗ hành dữ phương chỉ

滋兰之九畹

树蕙之百亩

畦留夷与揭车兮

杂杜衡与芳芷

(Ta đã trồng chín uyển lan

Lại trồng huệ cả trăm mẫu

Trồng lưu di cùng yết xa

Lại trồng cả đỗ hành cùng phương chỉ)

          Đã trồng qua lưu di, yết xa, đỗ hành, phương chỉ, bản thân từng hi vọng những loại cỏ thơm đó sẽ tươi tốt, không ngờ:

Ai chúng phương chi vu uế,

Chúng giai cạnh tiến dĩ tham lam hề

Bằng bất yếm hồ cầu sách

哀众芳之芜秽

众皆竞进以贪婪兮

凭不厌乎求索

(Đau buồn vì chúng đã biến chất

Chúng tranh nhau vì tham lam

Ham lợi dục không biết chán)

          Chúng ra sức tranh bò lên trên, lợi dục động tâm tham không biết chán. Sự miêu tả hình tượng hoá này so với sự trần thuật sự thực khách quan thì hình tượng sinh động hơn, nhân đó khiến Khuất Nguyên miêu tả tự thuật cuộc đời mình mang sắc thái của chủ nghĩa lãng mạn.

          Chủ nghĩa lãng mạn của Sở từ chủ yếu biểu hiện ở chỗ tư tưởng tình cảm được tận tình bộc lộ, không bị câu thúc. Đối với việc truy cầu lí tưởng, cùng với sự thể hiện tình cảm của hình tượng chủ nhân công, sự tưởng tượng huyền áo, sáng tạo ra ý cảnh tráng lệ hùng vĩ, đã khiến thi ca hiển lộ sự mê li ẩn hiện. Đặc trưng mĩ học thần kì quái lạ, đã có ảnh hưởng rất lớn đối với thi nhân đời sau như Lí Bạch 李白, Lí Hạ 李贺.   (hết)

                                                              Huỳnh Chương Hưng

                                                               Quy Nhơn 28/11/2021

Nguyên tác Trung văn

LÃNG MẠN CHỦ NGHĨA ĐÍCH NGUYÊN ĐẦU

“SỞ TỪ”

浪漫主义的源头

楚辞

Trong quyển

NHẤT BẢN THƯ ĐỘC ĐỔNG

TRUNG QUỐC TRUYỀN THUYẾT VĂN HOÁ

(quyển 1)

一本书读懂中国传说文化

Tác giả: Thạch Khai Hàng 石开航

Bắc Kinh: Trung Hoa Hoa kiều xuất bản xã, 2012, tái bản 2019