Thứ Tư, 20 tháng 3, 2019

Dịch thuật: Sự thay thế giữa châu và quận

Đăng lúc  21:31  |  Thư Mục  Nghiên Cứu - Dịch Thuật

SỰ THAY THẾ GIỮA CHÂU VÀ QUẬN
BÀN VỀ CHỮ “QUẬN

          Chữ (quận) gồm chữ (quân) và chữ (ấp). Thuyết văn giải tự 说文解字 cho rằng (quân) là thanh phù. Một thuyết khác cho rằng:
Quân tại tả biên, ấp tại hữu biên, quân vi nguyên thủ, ấp dĩ tái dân.
君在左边, 邑在右边, 君为元首, 邑以载民
(Quân ở bên trái, ấp ở bên phải, quân là vị nguyên thủ, ấp là để chứa dân)
          Theo cách nói này thì (quận) là chữ hội ý, xem Nghệ văn loại tụ 艺文类聚 (1).
          “Quận” là tên gọi khu vực hành chính. Tần Thuỷ Hoàng 秦始皇 thống nhất Trung Quốc, tiếp thụ kiến nghị của Lí Tư 李斯 , chia toàn quốc ra làm 36 quận, từ quận lại chia ra một số huyện, từ đó kiến lập nên chế độ quận huyện để thống trị. Nhưng trước triều Tần, vào cuối thời Xuân Thu, đương thời các nước đã thiết lập quận tại nơi biên địa, chẳng qua huyện lúc bấy giờ lớn hơn quận, quận nhỏ hơn huyện. Trong Thuyết văn 说文nói rằng:
          Chu lễ, thiên tử địa phương thiên lí, phân vi bách huyện, huyện hữu tứ quận.
          周礼, 天子地方千里, 分为百县, 县有四郡.
          (Theo lễ nhà Chu, vùng đất của thiên tử vuông ngàn dặm, chia làm trăm huyện, huyện lại có 4 quận.)
          Trong Xuân Thu truyện 春秋传 có ghi:
          Thượng đại phu thụ huyện, Hạ đại phu thụ quận. (2)
          上大夫受县, 下大夫受郡.
          (Thượng đại phu nhận huyện, Hạ đại phu nhận quận)
          Đầu triều Tần là 36 quận, đến cuối triều Tần tăng lên 40 quận, quản hạt hơn 1000 huyện trong toàn quốc. Quận thiết lập Quận thú 郡守, Quận uý 郡尉. Thời kì đầu, người đứng đầu quận vốn là võ chức, liên quan đến việc phòng thủ biên quan, cho nên 郡守 xưng là (thú). Xưng vị “Quận thú” này đến đời Hán Cảnh Đế 汉景帝 mới đổi là “Thái thú” 太守. Triều Hán theo chế độ triều Tần, gần 400 năm đều theo chế độ quận huyện của triều Tần. Chỉ là thời Hán Vũ Đế 汉武帝, trên quận lại kiến lập 13 Thứ sử bộ 刺史部. Do bởi Thứ sử bộ dùng theo tên gọi thời cổ là (châu), cho nên lãnh địa của Thứ sử bộ cũng xưng là (châu). Chẳng qua châu lúc bấy giờ vẫn chưa là một tổ chức hành chính địa phương, mà chỉ là một cơ cấu giám sát (3).
          Thời Nguỵ, Tấn, Nam Bắc triều là thời kì châu, quận, huyện. “Châu” thời Tam Quốc đã trở thành tổ chức hành chính trên “quận”, không còn là cơ cấu giám sát nữa. Sau thời Nguỵ Tấn, số lượng châu gia tăng, phạm vi mà châu và quận sở lãnh không khác nhau là bao, một châu chỉ có thể lãnh 1,2 quận. Cơ cấu giữa châu và quận trùng điệp, châu dần mất đi tác dụng. Chế độ 3 cấp châu, quận, huyện xu thế tất hướng đến quá độ 2 cấp. Đến thời Tuỳ Văn Đế 隋文帝 đổi quận làm châu, thành 2 cấp; Tuỳ Dượng Đế 隋炀帝 lại đổi châu làm quận.
          Thời Đường dùng tên “châu”. Như Cố Viêm Vũ 顾炎武 trong Nhật tri lục 日知录  ở mục chữ “phủ” có nói:
          Hán viết quận, Đường viết châu, châu tức quận dã.
          汉曰郡, 唐曰州, 州即郡也.
          (Thời Hán gọi là quận, thời Đường gọi là châu, châu tức là quận)
          Tuy thời Đường vào niên hiệu Thiên Bảo 天宝 nguyên niên đồi châu làm quận, nhưng đến niên hiệu Càn Nguyên 乾元 nguyên niên đời Túc Tông 肃宗lại đổi quận làm châu. Thời gian trước sau chỉ có 16 năm. Để tiện cho việc quản lí, thời Đường trên châu lại thiết lập “đạo” , có điểm tương tự với Thứ sử bộ của triều Hán, cũng là một cơ cấu giám sát. Chỉ là về sau “đạo” lại diễn hoá thành chế độ Tiết độ sứ 节度使nắm giữ quân quyền.
          Thời Tống cũng dùng tên “châu”, nhưng tên “quận” vẫn chưa biến mất, quận được dùng làm biệt xưng của châu, đến thời Minh phế bỏ quận.
          Khi đọc sách cổ, chúng ta thường thấy xuất hiện khái niệm châu, quận, nếu lưu ý, có thể giúp chúng ta nắm vững tình hình biến động về sự phân chia khu vực hành chính qua các đời, làm phong phú tri thức của chúng ta về lịch sử, địa lí. Ví dụ đọc Xích Bích chi chiến 赤壁之战 của Tư Mã Quang 司马光, Đông Ngô khi thảo luận nghinh Tháo hay kháng Tháo, Lỗ Túc 鲁肃nói rằng:
          Kim Túc khả nghinh Tháo nhĩ, Tháo đương dĩ Túc hoàn phó hương đảng. Phẩm kì danh vị, ..... luỹ quan bất thất châu quận dã.
          今肃可迎操耳, 操当以肃还付乡党.品其名位, ..... 累官不失州郡也.
          (Nay Túc tôi có thể nghinh thuận Tào Tháo, Tào Tháo muốn đưa tôi về quê nhà.  Phẩm bình danh vị của tôi ..... về sau dần thăng quan, vẫn không thấp hơn loại chức vị châu quận.)
     Từ “bất thất châu quận” có thể suy đoán thời Tam Quốc đã có chế độ 3 cấp châu, quận, huyện. Và như khi đọc trong Trần Tình biểu 陈情表của Lí Mật 李密, trong đó có câu:
          Phi độc Thục chi nhân sĩ cập nhị châu Mục Bá sở kiến minh tri, hoàng thiên hậu thổ, thực sở cộng giám.
          非独蜀之人士及二州牧伯所见明知, 皇天后土, 实所共鉴.
          ( (Nỗi khổ sở của tôi) không chỉ nhân sĩ đất Thục cùng trưởng quan hai châu tận mắt trông thấy, trong lòng hiểu rõ, mà ngay cả trời đất thần minh cũng nhìn thấy rất rõ ràng)
          Trần tình biểu là biểu văn Lí Mật dâng lên Tấn Vũ Đế 晋武帝, ông xin được phụng dưỡng tổ mẫu, không muốn đi làm quan, cho rằng Mục Bá hai châu hiểu ông. Triều Tấn là chế độ quận huyện 3 cấp, trưởng châu xưng là Mục , cũng xưng là Phương Bá 方伯. Đương thời ví việc trị dân giống như chăn dắt, Phương Bá vốn là trưởng chư hầu một phương, nói rõ vị trưởng quan địa phương tối cao đã hiểu ông. Còn như đọc Đằng Vương các tự 滕王阁序 của Vương Bột 王勃 thời Sơ Đường, mở đầu là: “Nam Xương cố quận, Hồng Đô tân phủ” 南昌故郡, 洪都新府. Nam Xương vốn thuộc quận Dự Chương 豫章 thời Hán, sau thời Tuỳ đổi Dự Chương thành Hồng Châu 洪州. Nhưng ở đây sao lại xưng là “tân phủ”? Hoá ra thời Đường đã đem một số châu có địa vị đặc thù đổi gọi là phủ.
          “Quận” còn thường đi chung với “quốc” . Từ “quận quốc” 郡国thấy nhiều trong sách cổ. Như trong bài Tàm Cốc 蚕谷行  hành của Đổ Phủ 杜甫:
Thiên hạ “quận quốc” hướng vạn thành,
Vô hữu nhất thành vô giáp binh
天下郡国向万城
无有一城无甲兵
(Muôn vạn thành trì của quận quốc trong thiên hạ
 Không có thành nào là không có giáp binh)
          Quận và quốc đi chung với nhau, nguyên nhân là đầu đời Hán đại phong chư hầu vương, chư hầu có thể lập quốc, lãnh mấy quận. Sau thời Cảnh Đế 景帝, về cơ bản là nhất quốc nhất quận. Vốn quận không đồng với quốc, nhưng quốc của chư hầu vương lại đồng với quận, quận và quốc trở thành khái niệm giao thoa. Cho nên từ “quận quốc” được dùng rộng rãi. Ngay cả trong Hậu Hán thư – Địa lí chí 后汉书 - 地理志 cũng xưng “Quận quốc chí” 郡国志.

Chú của nguyên tác
1- Nghệ văn loại tụ 艺文类聚quyển lục quận quốc trang 117, Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã.
          (Trong nguyên tác ở phần trên in nhầm là “Nghệ văn tụ loại” – ND)
2- Như trên.
3- Trung Quốc cổ đại văn hoá sử giảng toạ 中国古大文化史讲座, Đàm Kì Tương 谭其骧 “Lịch đại hành chính khu hoạch lược thuyết” 历代行政区划略
, Trung ương quảng bá điện thị đại học.

                                                          Huỳnh Chương Hưng
                                                          Quy Nhơn 20/3/2019

Nguyên tác Trung văn
QUẬN DỮ CHÂU ĐÍCH CANH THẾ
ĐÀM “QUẬN
郡与州的更替
  “
Trong quyển
HÁN TỰ THẬP THÚ
汉字拾趣
Tác giả: KỶ ĐỨC DỤ (纪德裕)
Phúc Đán Đại học xuất bản xã, 1998

Chia sẻ bài viết

Mã nguồn bởi Huỳnh Chương Hưng
Copyright © 2012 Huỳnh Chương Hưng.
back to top