秋夜
清暉滂薄灑庭除
地上疑霜皎望舒
夜靜金天黄葉落
封姨慢到問茅廬
THU DẠ
Thanh huy bàng bạc sái đình trừ
Địa thượng nghi sương kiểu Vọng thư
Dạ tĩnh kim thiên hoàng diệp lạc
Phong di mạn đáo vấn mao lư
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 18/11/2026
Thanh
huy 清暉: ánh sáng trăng khiết bạch, trong mát.
Đình
trừ 庭除: sân nhà. Trong “Trị gia cách ngôn” 治家格言cũng gọi là “Chu Tử gia huấn” 朱子家訓của Chu Bá Lư 朱伯廬cuối
Minh đầu Thanh có câu:
Lê minh tức khởi, sái tảo đình trừ.
黎明即起, 灑掃庭除
(Trời vừa rạng sáng, thức dậy quét sân)
Địa thượng
nghi sương 地上疑霜: ngỡ là sương trên mặt đất. Mượn ý từ
bài “Tĩnh dạ tư” 靜夜思 của Lí Bạch 李白:
Sàng tiền minh nguyệt quang
Nghi thị địa thượng sương
牀前明月光
疑是地上霜
(Đầu giường trăng toả sáng
Nhìn cứ ngỡ là sương trên mặt đất)
Kiểu 皎: trắng, sáng.
Trong “Thi – Trần phong – Nguyệt xuất”
詩 - 陳風 - 月出có câu:
Nguyệt xuất kiểu hề
Giảo nhân liêu hề
月出皎兮
佼人僚兮
(Mặt trăng mọc ra sáng trong
Mĩ nhân dung mạo xinh đẹp)
Vọng Thư 望舒: tên vị thần đánh xe cho thần mặt trăng trong truyền thuyết, biệt xưng
là “Minh Thư” 明舒, “Tố Thư” 素舒, “Viên Thư” 圓舒. Tên gọi “Vọng Thư” 望舒được thấy sớm nhất
trong “Sở từ - Li tao” 楚辭 - 離騷:
Tiền Vọng Thư sử tiên khu hề
前望舒使先驅兮
(Sai thần đánh xe Vọng Thư đi
trước)
Vương
Dật 王逸thời Đông Hán chú rằng:
Vọng Thư, Nguyệt ngự dã.
望舒, 月御也
(Vọng Thư là thần đánh xe cho thần mặt trăng)
Về
sau, mượn “Vọng Thư” 望舒để chỉ mặt trăng.
Kim
thiên 金天: biệt xưng của mùa thu. Theo thuyết ngũ hành, mùa
thu thuộc “kim” 金, với
ngũ sắc thuộc “bạch” 白, cho nên người xưa dùng “kim” 金để chỉ mùa thu như “kim thu” 金秋, “kim thiên” 金天, “kim
thương” 金商, “kim
tố” 金素…
Phong di 封姨: một tên gọi khác của gió,
cũng viết là 封夷, là vị thần gió trong truyền thuyết thần thoại Trung
Quốc, còn gọi là “Phong gia di” 封家姨, “Thập bát di” 十八姨, “Phong thập bát di” 封十八姨, ta
quen gọi là “Dì gió”
Vào niên hiệu Thiên Bảo 天宝đời Đường, Thôi Huyền Vi 崔玄微 vào một
đêm xuân gặp được mấy người đẹp: người áo xanh là Dương thị 杨氏, người áo trắng là Lí thị 李氏, người
áo đỏ là Đào thị 陶氏, người áo lụa đào là tiểu nữ Thạch Thố Thố 石醋醋cùng với Phong gia thập bát di 封家十八姨 (dì mười
tám nhà họ Phong). Họ Thôi 崔 bảo rót rượu để vui uống, Thập
bát di rót làm vấy bẩn áo của Thố Thố, buổi tiệc không vui giải tán. Đêm hôm
sau, các cô gái lại đến, Thố Thố nói rằng các cô gái đều ở trong vườn, phần nhiều
bị gió dữ quấy nhiễu, cầu xin họ Thôi mỗi năm vào lúc Nguyên đán 元旦treo lá cờ màu hồng ở phía đông trong vườn, thì có thể
tránh được nạn. Lúc bấy giờ Nguyên đán đã qua, nhân đó xin một buổi sáng sớm
nào đó treo cờ. Ngày hôm đó, gió từ hướng đông thổi đến, làm gãy cây, cát bụi
bay mù, vậy mà cây hoa trong vườn đều bất động. Họ Thôi bấy giờ mới ngộ ra, các
cô gái đó đều là hoa tinh, còn Thập bát di là thần gió.
Về sau trong thơ văn thường “phong di”
封姨 để chỉ gió.
http://xh.5156edu.com/page/z2550m1686j20726.html
“Phong di” ta thường gọi là “dì gió”,
“thập bát di” là “dì mười tám”.
Đêm có ả
trăng làm bạn cũ
Ngày
thì dì gió quét bên giường
(“Hồng Đức quốc âm thi tập”)
Nước
non một gánh nhẹ thay
Lứa vui
dì gió bạn vầy ải trăng
(“Sơ kính tân trang”)
Tạm dịch
ĐÊM THU
Ánh sáng trong mát bàng bạc rải khắp sân
Ngỡ là sương trên mặt đất, nhưng là từ vầng trăng
sáng
Đêm thu yên tĩnh, lá vàng rụng
Dì gió chậm bước tới, hỏi thăm gian nhà cỏ
