CHỮ “CHI / KÌ” 枝
-枝bính âm “zhī”, âm Hán Việt “chi”, là cành nhánh mọc
ra trên thân cây; cũng mang ý nghĩa là sự việc phân xuất ra, phân chi hoặc chi
thể, và cũng là họ “Chi”
-枝bính âm “qí”, âm Hán Việt “kì”, phàm bàn tay mà có 6 ngón, thì ngón dư đó đọc là “kì chỉ” 枝指 , không đọc là “chi chỉ” 枝指.
A-Chữ 枝 bính âm “zhī”, âm Hán Việt “chi”
Là cành
nhánh mọc ra trên thân cây, như “thụ chi” 树枝, “chi diệp mậu thịnh” 枝叶茂盛.
Trong “Ấu học quỳnh lâm” 幼学琼林 có câu:
Dữu Lĩnh chi mai, nam chi tiên, bắc chi hậu.
庾岭之梅, 南枝先, 北枝后.
(Mai nơi
Dữu Lình, cành phía nam hoa nở ra trước, cành phía bắc hoa nở ra sau)
Là nói mối quan hệ nhân vì khí hậu, hoa mai
trên Dữu Lĩnh, cành bên phía nam nở hoa trước, cành bên phía bắc nở hoa sau.
Căn
cứ vào “chi” 枝 mang ý
nghĩa nảy sinh từ bên cạnh, phàm ngoài bản tính của sự vật mà nảy sinh thêm sự
việc khác thì gọi đó là “chi tiết hoành sinh” 枝节橫生, hoặc “lánh sinh chi tiết” 另生枝节, hình dung những vụn vặt phát sinh.
Phân
kì hoặc phân tán đều có thể gọi là “chi” 枝, như “chi thuỷ” 枝水chính là chi lưu. Trong “Liệt Tử - Dương Chu” 列子 - 杨朱có câu:
Thôn chu chi ngư, bất du chi lưu.
吞舟之鱼, 不游枝流
(Loài cá cực lớn nuốt được cả thuyền thì không bơi chỗ chi lưu)
“Chi
từ mạn ngữ” 枝辞蔓语 là nói sự tán loạn nhiễu tạp từ ngữ trong văn
chương.
“Chi”
枝 cũng là
cách viết cổ của 肢 (chi), mang
ý nghĩa tứ chi, như “chi giải” 枝解 là xé xác
con người, là một trong những khốc hình thời cổ.
“Chi” 枝 cũng là họ người (tính thị). Tương truyền, đời sau của Tần đại phu “Công Tôn Chi” 公孙枝 đã lấy tên của ông làm họ. Có thuyết cho là nước Sở có địa danh “Tí Chi” 訾枝, lấy tên đất làm họ.
B-Chữ 枝 bính âm “qí”, âm Hán Việt “kì”
Thông với
chữ 歧 (kì). “Kì chỉ” 枝指là chỉ ngón tay mọc thêm ra trên bàn tay, tục gọi là “lục chỉ nhi” 六指儿.
“Biền kì” 骈枝, đa phần dùng để ví với một vật vô dụng dư ra.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 28/10/2026
Nguồn
TỰ TỰ HỮU LAI ĐẦU
字字有来头
(quyển 1)
Tác giả: Lâm Lê 林藜
Thượng Hải: Thượng Hải Tam Liên thư điếm, 2018