南柯子
菊酒香温潤
蓮茶色淡清
閑逸學淵明
潔貞從茂叔
起真情
NAM KHA TỬ
Cúc tửu
hương ôn nhuận
Liên
trà sắc đạm thanh
Nhàn dật
học Uyên Minh
Khiết
trinh tùng Mậu Thúc
Khởi chân tình
Huỳnh
Chương Hưng
Quy Nhơn 21/8/2026
Uyên Minh 渊明: tức
Đào Uyên Minh 陶渊明, một tên khác là Tiềm 潜, có
thuyết cho Uyên Minh 渊明là hiệu.
Đào Uyên Minh 陶渊明 (365 – 427): thi nhân thời Đông Tấn, tự Nguyên Lượng
元亮, tên thuỵ là Tĩnh Tiết 靖节, người
Sài Tang 柴桑Tầm Dương 浔阳 (nay là phía tây nam Cửu
Giang 九江 Giang Tây 江西). Đào
Uyên Minh từng nhậm các chức như Giang Châu Tế tửu 江州祭酒, Trấn
quân tham quân 镇军参军, Bành Trạch lệnh 彭泽令, về
sau ông từ quan về ẩn cư, từ đó không ra làm quan nữa. Tác phẩm của ông hiện tồn
125 bài thơ ca, đề tài chủ yếu là cuộc sống điền viên, ngôn ngữ chất phác tinh
luyện, phong cách bình đạm tự nhiên, được tôn là “Điền viên thi chi tổ” 田园诗之祖, “Cổ kim ẩn dật thi nhân chi tông” 古今隐逸诗人之宗. Về tản văn, từ phú Đào Uyên Minh cũng có những
tác phẩm nổi tiếng như “Ngũ
Liễu tiên sinh truyện” 五柳先生传, “Đào
hoa nguyên kí” 桃花源记, “Quy
khứ lai hề từ” 归去来兮辞…
Theo
“Tống sử” 宋史, lúc Đào Uyên Minh làm Bành Trạch lệnh, một ngày nọ
trên quận phái viên đốc bưu đến thị sát công việc, huyện lại báo với Đào Uyên
Minh nên mặc áo đội mũ chỉnh tề để nghinh đón. Đào Uyên Minh cảm thán rằng:
我不能为五斗米折腰向乡里小人!
Ngã bất năng vị ngũ đẩu mễ chiết yêu hướng hương lí tiểu nhân!
(Ta không thể
vì 5 đấu gạo mà khom lưng với bọn tiểu nhân của làng.)
Ngay ngày hôm đó ông trả ấn từ quan, làm quan chỉ
có 80 ngày.
Đào Uyên Minh rất thích rượu. Có một lần ông đang
nấu rượu, trên quận có người đến thăm. Đương lúc rượu còn nóng, Đào Uyên Minh
thuận tay lấy cát cân 葛巾 (một loại
khăn vấn đầu) đang đội trên đầu xuống để lọc rượu. Sau khi lọc xong đem khăn vấn
lại trên đầu. Đây chính là điển cố “Cát cân lự tửu” 葛巾滤酒nổi tiếng.
(Theo
“Trung Quốc cổ đại văn hoá thường thức từ điển” 中国古代文化常识辞典. Thương vụ ấn thư quán từ thư
nghiên cứu trung tâm, 2024)
Mậu Thúc 茂叔: tức
Chu Đôn Di, Mậu Thúc là tên tự.
Chu Đôn
Di 周敦颐
(1017 – 1703): lí học gia đời Tống, tự Mậu Thúc 茂叔, vốn tên là Đôn Thực 敦实, vì tránh tên huý của Anh Tông 英宗nên đã đổi tên, người huyện
Doanh Đạo 营道,
Đạo Châu 道州
(nay thuộc huyện Đạo 道Hồ Nam 湖南). Nhân vì cư trú dưới Liên Hoa Phong 莲花峰 tại Lư Sơn 庐山, nơi đây có suối, nên đặt tên
cho thư phòng của mình là “Liêm Khê thư đường” 濂溪书堂, người đời sau nhân đó gọi ông
là “Liêm Khê tiên sinh” 濂溪先生. Ông thích bàn về danh lí, giỏi về “Dịch” học, anh em Trình
Hạo 程颢,
Trình Di 程颐xuất
thân từ chỗ ông.
Theo
“Vô cực đồ” 无极图 của Đạo sĩ Trần Đoàn 陈抟 đầu đời Tống, Chu Đôn Di có viết
“Thái cực đồ thuyết” 太极图说, cho rằng “thái cực bổn vô cực” 太极本无极, “vô cực” 无极là phạm trù căn nguyên nhất của
vạn vật vũ trụ. Ông lại đề xuất lí 理, khí 气, tâm 心, tính 性, mệnh 命, cùng với thuyết “chủ thành” 主诚, “chủ tĩnh” 主静, đều được các lí học gia đời
sau kế thừa và phát triển.
Trong
“Tống sử” 宋史xếp Chu Đôn Di vị trí đầu của Đạo học, Chu Hi 朱熹 xưng ông là “Lí học khai sơn” 理学开山, cùng với Thiệu Ung 邵雍, Trương Tái 张载, Trình Hạo 程颢, Trình Di 程颐được xưng là “Bắc Tống ngũ tử” 北宋五子.
Trứ
tác chủ yếu của Chu Đôn Di có “Thái cực đồ thuyết” 太极图说, “Thông thư” 通书, “Ái liên thuyết” 爱莲说… Luận trứ của ông được người đời
sau biên tập lại thành “Chu Tử toàn thư” 周子全书.
(Theo “Trung Quốc cổ đại văn hoá thường thức từ điển” 中国古代文化常识辞典. Thương vụ ấn thư quán từ thư nghiên cứu trung tâm, 2024)
Tạm dịch
Rượu cúc mùi hương ôn nhuận
Trà sen sắc nước đạm thanh
Nhàn dật thì học Uyên Minh
Khiết trinh thì theo Mậu Thúc
Với cả chân tình