TẾ TÁO THẦN
“Tế Táo tiết” 祭灶节(tết ông Táo) còn gọi là “Tiểu niên” 小年đủ thấy tính trọng yếu , tính phổ cập và tính thịnh đại của nó.
“Táo” 灶tức Táo thần, dân gian xưng là “Táo Vương gia”
灶王爷, “Táo
Quân” 灶君. Trong truyền thuyết thần thoại cổ đại, Táo thần là vị thần tư mệnh đốc sát việc thiện ác chốn nhân gian, có chức
năng nắm giữ việc hoạ phúc yểu thọ của một nhà. Thời Tiên Tần, nghi thức tế Táo
được xếp vào một trong “Ngũ tự” 五祀trọng yếu (Ngũ tự là tế tự Hộ thần 户神, Táo
thần 灶神, Thổ thần 土神, Môn thần 门神, Hành thần 行神). Tập tục này kéo dài mấy nghìn năm, đến nay vẫn còn ảnh hưởng sâu rộng ở
dân gian.
Truyền thuyết kể rằng, Táo thần từ đêm trừ tịch của năm trước
được Ngọc Hoàng phái xuống nhân gian, hoá thân thiên thiên vạn vạn, mỗi nhà nơi
bếp đều có một vị Táo thần ngầm giám sát, nắm giữ phúc hoạ tài khí của gia
đình. Hàng năm vào ngày 23 tháng Chạp (có thuyết cho là ngày 24 tháng Chạp),
Táo thần sẽ lên trời bẩm báo việc thiện ác chốn của gia đình, để Ngọc Hoàng Đại
Đế quyết định ban phúc hoặc giáng hoạ. Mọi người vô cùng kính sợ vị Táo thần
xem xét anh minh từng li từng tí này, nhân đó mà đem ngày Táo thần lên trời ấn
định làm “Táo thần tiết” 灶神节, cũng gọi là “Tống Táo tiết” 送灶节, “tạ
Táo tiết” 谢灶节. Trong “Kính Táo toàn thư” 敬灶全书đời Thanh có nói:
“Táo quân thụ nhất gia hương hoả, bảo nhất gia khang
thái. Sát nhất gia thiện ác, tấu nhất gia công quá. Mỗi phùng Canh Thân nhật,
thướng tấu Ngọc Đế, chung nguyệt tất toán. Công đa giả, tam niên chi hậu, thiên
tất giáng chi phúc thọ; quá đa giả, tam niên chi hậu, thiên tất giáng chi tai
ương.”
灶君受一家香火, 保一家康泰. 察一家善恶, 奏一家功过. 每逢更申日, 上奏玉帝终月則算. 功多者, 三年之后, 天必降之福寿; 过多者, 三年之后, 天必降之灾殃.
(Táo quân được một nhà phụng thờ, bảo hộ cả nhà bình an
khương thái. Xem xét thiện ác của một nhà, tâu lên công tội của một nhà. Mỗi
khi gặp ngày Canh Thân, lên báo với Ngọc Đế, cuối tháng tất toán. Người nào
công nhiều, sau ba năm, trời sẽ ban cho phúc thọ; người nào tội nhiều, sau ba
năm trời sẽ giáng tai ương)
Thời cổ, trong cung đình cử hành nghi thức tế Táo rất long
trọng. Theo truyền thuyết, hàng năm vào ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp, hoàng đế phải
trai giới tắm gội, treo tranh Táo thần trong cung, bày hương án, trước thần vị
hành lễ 9 lạy. Hoàng đế lễ xong, đến lượt hoàng hậu, đại thần thắp hương khấn bái, dâng cúng 32 loại tế phẩm
như mứt quả, bánh kẹo … Mứt là nhiều nhất, dụng ý là để dán miệng Táo thần, để
Táo thần khỏi cáo trạng trước Ngọc Hoàng Đại Đế.
Trong dân gian cũng rất chú trọng việc tế Táo, nhà nhà đều
quét dọn sạch sẽ gian bếp, bệ bếp, hai bên tượng Táo thần dán cặp đối
Tại thiên ngôn hảo sự
Hạ giới bảo bình an
在天言好事
下界保平安
(Trên trời tâu những điều tốt
đẹp
Dưới trần bảo hộ cho cả nhà
được bình an)
Trước Thần tượng bày hương án, kính dâng mứt quả, rượu ngon thức ăn ngon. Phong tục tế Táo vùng Thiểm Tây rất kĩ, người ta dâng cúng những đặc sản địa phương, cúng đồ ngọt cho Táo, để Táo thần trước mặt Ngọc Đế tâu những lời tốt đẹp. Có rất nhiều điều kiêng kị khi tế Táo thần, không được khóc, không cãi nhau, đánh nhau, sợ không cung kính đối với Táo thần. Tế xong, khấu đầu bái tạ, thiêu đốt tranh Táo cũ cùng ngựa giấy, tống tiến Táo thần lên trời. Sau khi nghi thức kết thúc, người ta sẽ đem những vật phẩm đã dâng cúng phân phát cho trẻ con. Trẻ con vui mừng được ăn bánh mứt chung vui “tế Táo tiết”.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 10/02/2026
(Ngày 23 tháng Chạp năm Ất Tị)
Nguồn
http://www.wenming.cn/wmdjr_299/sf/ms/202401/t20240102_6721577.shtml