TÂY HÁN
(Năm 202 trước công nguyên – năm 9)
(kì 4 – hết)
Năm 60 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Thần Tước 神爵năm thứ 2
Hung nô Nhật Trục Vương 日逐王quy thuận triều Hán. Trịnh Cát 郑吉đặt Tây vực đô hộ, sở trị tại Ô Luỹ Thành 乌垒城 (nay là khu vực giữa Khố Nhĩ Lặc 库尔勒và Luân Đài 轮台 ở Tân Cương 新疆), phụ trách xử lí các sự vụ ở Tây vực. Đồng bộc đô uý mà Hung nô thiết lập bị bãi bỏ. Hung nô sai sứ đến triều Hán triều cống.
Năm 57 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Ngũ Phụng 五凤nguyên niên
Tháng 7, 5 thiền vu Hung nô tranh đoạt vương vị, quốc nội hỗn loạn, cuối cùng dẫn đến việc phân thành 2 bộ đông và tây.
Năm 54 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Ngũ Phụng năm
thứ 4
Tháng Giêng, Hán Tuyên Đế thu nạp lời can gián của Đại tư nông Trung thừa Cảnh Thọ Xương 耿寿昌, tại biên quận thiết lập kho “thường bình” 常平.
Năm 53 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Cam Lộ 甘露nguyên niên
Tháng Giêng, Thiền vu Hung nô Hô Hàn Da 呼韩邪 và Thiền vu Chất Chi 郅支 mỗi người tự sai con của mình vào hầu triều Hán.
Năm 51 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Cam Lộ năm thứ
3
Tháng Giêng, Thiền vu Hung nô Hô Hàn Da 呼韩邪đến Trường An 长安, yết kiến Hán Tuyên Đế. Hán Tuyên Đế bèn triệu tập “Thạch Cừ các hội nghị” 石渠阁会议giảng về những điểm dị đồng của ngũ kinh.
Năm 49 trước công nguyên – Hán Tuyên Đế Hoàng Long 黄龙nguyên niên
Tháng 12, Tuyên Đế giá băng, hoàng thái tử Lưu Thích 刘奭kế vị, Lưu Thích tức Hán Nguyên Đế 汉元帝.
Năm 48 trước công nguyên – Hán Nguyên Đế Sơ Nguyên 初元nguyên niên
Tại Xa Sư 车师ở Tây vực thiết lập Mậu Kỉ hiệu uý 戊己校尉, nhiệm vụ giám quản đồn điền và sự vụ biên phòng.
Năm 36 trước công nguyên – Hán Nguyên Đế Kiến Chiêu 建昭năm thứ 3
Mùa thu, Tây vực đô hộ Cam Diên Thọ 甘延寿, Phó hiệu uý Trần Thang 陈汤 nguỵ tạo chế thư hoàng đế để phát binh, công nhập Khang Cư 康居, giết chết Thiền vu Chất Chi 郅支.
Năm 33 trước công nguyên – Hán Nguyên Đế Cánh Ninh 竟宁nguyên niên
Thiền
vu Hung nô Hô Hàn Da đến triều Hán, Hán Nguyên Đế đem cung nữ Vương Tường 王嬙 (tự
Chiêu Quân 昭君) gả cho Thiền vu. Thiền vu gia phong Vương Tường là Hồ
Yên Chi 胡阏氏.
Tháng 5, Nguyên Đế giá băng. Tháng sau, hoàng thái tử Lưu Ngao 刘骜 kế vị. Lưu Ngao tức Hán Thành Đế 汉成帝.
Năm 7 trước công nguyên – Hán Thành Đế Tuy Hoà 绥和năm thứ 2
Tháng 3, Thành Đế giá băng. Tháng sau, hoàng thái tử Lưu Hân 刘欣kế vị, Lưu Hân tức Hán Ai Đế 汉哀帝.
Năm 1 trước công nguyên – Hán Ai Đế Nguyên Thọ 元寿năm thứ 2
Tháng 6, Hán Ai Đế giá băng. Trung Sơn Vương Cơ Tử 中山王箕子kế vị, đổi tên là Diễn 衍, tức Hán Bình Đế Lưu Diễn 汉平帝刘衍. Thái hoàng thái hậu lâm triều, Đại tư mã Vương Mãng 王莽 (năm 45 trước công nguyên đến năm 23) bỉnh chính, quyền thế ngày càng lớn mạnh.
Năm 1 – Hán Bình Đế Nguyên Thuỷ 元始nguyên niên
Tháng 2, Vương Mãng tấn thăng làm Thái phó 太傅, phong hiệu “An Hán Công” 安汉公.
Năm 4 – Hán Bình Đế Nguyên Thuỷ 元始năm thứ 4
Vương Mãng phong hiệu là “Tể hành” 宰衡, ngôi vị Thượng công.
Năm 5 – Hán Bình Đế Nguyên Thuỷ năm thứ 5
Tháng 12, Vương Mãng hạ độc giết chết Hán Bình Đế, “cư nhiếp tiễn tộ” 居摄践祚 , được thần dân xưng là “Nhiếp hoàng đế” 摄皇帝.
Năm 6 – Cư Nhiếp 居摄nguyên niên
Tháng 3, Vương Mãng phò lập Quảng Thích Hầu Tử Anh 广戚侯子婴 làm hoàng thái tử, hiệu là “Nhụ tử” 孺子.
Năm 8 – Cư Nhiếp năm thứ 3
Tháng 11, Vương Mãng lên ngội vị thiên tử, trở thành người đầu tiên trong lịch sử thông qua phù mệnh làm thượng hoàng.
Năm 9 – Tân Thuỷ Kiến Quốc 新始建国 nguyên
niên
Tháng Giêng, Vương Mãng phế Nhụ tử Lưu Anh 刘婴làm Định An Công 定安公, chính thức lên ngôi, định quốc hiệu là “Tân” 新, niên hiệu “Thuỷ Kiến Quốc” 始建国. Vương Mãng từ đó trở thành vị quân chủ khai quốc của triều Tân.
Năm 17 – Tân Thiên Phụng 天凤năm thứ 4
Vương Khuông 王匡 người Tân thị 新市 (nay là phía đông bắc Kinh Sơn 京山 Hồ Bắc 湖北) thống lĩnh dân chúng đói khổ phát động khời nghĩa. Quân khởi nghĩa ẩn nấp trong núi Lục Lâm 绿林 (nay là trong địa phận Đương Dương 当阳 Hồ Bắc 湖北), nhân đó mà được gọi là “Lục Lâm quân” 绿林军.
Năm 18 – Tân Thiên Phụng năm thứ 5
Phàn Sùng 樊崇 người Lang Da 琅琊 thống lĩnh quần chúng phát động khởi binh tại Cử 莒 (nay là huyện Cử 莒 Sơn Đông 山东). Nhân vì quân khởi nghĩa nhuộm đỏ chân mày, nên được gọi là “Xích mi quân” 赤眉军.
Năm 23 – Tân Địa Hoàng 新地皇năm thứ 4
Tháng
2, Lục Lâm quân sở thuộc Tân Thị 新市, Bình Lâm bộ 平林部phò lập Lưu Huyền 刘玄làm
đế, cải nguyên Canh Thuỷ 更始.
Tháng 5,
Lưu Tú 刘秀lãnh binh đại phá quân Vương Mãng tại Côn Dương 昆阳, sử xưng “Côn Dương đại chiến” 昆阳大战.
Tháng 9,
Lục Lâm quân công nhập Trường An, Vương Mãng bị giết trong đám loạn quân. Triều
Tân diệt vong. (hết)
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 12/02/2026
Nguồn
TRUNG QUỐC LỊCH SỬ NIÊN BIỂU
中国历史年表
Biên soạn: Phùng Tuệ Quyên 冯慧娟
Trường Xuân: Cát Lâm xuất bản tập đoàn cổ phần hữu hạn
công ti, 2015