TÂY HÁN
(Năm 202 trước công nguyên – năm 9)
(kì 1)
Tây Hán 西汉là vương triều phong kiến đại nhất thống kiến lập sau triều Tần, nó cùng với Đông Hán 东汉hợp xưng là “Hán triều” 汉朝. Trước khi chính quyền Tây Hán chính thức kiến lập, tức từ năm 206 đến năm 202 trước công nguyên, đây là giai đoạn Sở Hán tương tranh kết quả là Lưu Bang 刘邦đã đánh bại Hạng Vũ 项羽giành được thắng lợi. Tháng 2 năm 202 trước công nguyên, Lưu Bang xưng hoàng đế, quốc hiệu là Hán 汉, sử xưng Tây Hán, định đô tại Trường An 长安 (nay là phía tây bắc thành phố Tây An 西安 tỉnh Thiểm Tây 陕西). Tháng 1 năm 9, Vương Mãng 王莽 soán vị, tự lập làm hoàng đế, đổi quốc hiệu là Tân 新, chính quyền Tây Hán diệt vong. Triều Tây Hán tổng cộng có 14 vị hoàng đế, trải qua 211 năm. Từ năm công nguyên thứ 9 đến năm 23, là thời kì của triều Tân Vương Mãng. Nhưng triều Tân Vương Mãng chỉ duy trì được 15 năm rồi thoái lui khỏi vũ đài lịch sử.
Năm 206 trước công nguyên – Hán Cao Tổ nguyên niên
Hạng Vũ
项羽tự lập làm Tây Sở Bá Vương 西楚霸王, Lưu Bang 刘邦phong làm Hán Vương 汉王.
Vì Tranh đoạt chính quyền, hai bên đã tiến hành cuộc chiến tranh đại quy mô. Sử
xưng là “Sở Hán chiến tranh” 楚汉战争.
Tháng
10, Lưu Bang chiếm cứ Bá Thượng 霸上trước tiên, trừ bỏ
chính sách hà khắc của triều Tần, cùng với phụ lão Quan trung “ước pháp tam chương”
约法三章. (1)
Tháng 12, Hạng Vũ bày “Hồng Môn yến” 鸿门宴mời Lưu Bang, trong bữa tiệc định giết Lưu Bang nhưng không được.
Năm 202 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 5
Tháng 2,
Lưu Bang xưng đế, kiến lập chính quyền Tây Hán, định đô tại Lạc Dương 洛阳. Lưu Bang tức Hán Cao Tổ 汉高祖.
Tháng 12, Hạng Vũ bị Lưu Bang vây khốn tại Cai Hạ 垓下, Hạng Vũ đột phá vòng vây chạy đến Ô giang 乌江, rồi tự vẫn bên sông.
Năm 201 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 6
Hung Nô vây Mã Ấp 马邑 (huyện Sóc 朔 tỉnh Sơn Tây 山西), Hàn Vương Tín 韩王信 đầu hàng Hung Nô.
Năm 200 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 7
Tháng
2, Tây Hán dời đô đến Trường An 长安.
Tháng 10, Hán Cao Tổ đích thân đến Bình Thành 平城đánh Hung Nô, nhưng bị Hung Nô vây khốn tại Bạch Đăng 白登, qua 7 ngày 7 đêm mới thoát được. Sử xưng “Bạch Đăng chi vi” 白登之围.
Năm 198 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 9
Hán Cao Tổ đem đứa con gái do cung nữ sinh ra ban cho làm đại công chúa, hứa gả cho Thiền Vu 单于, Hán và Hung Nô hoà thân, đồng thời thông thương quan thị.
Năm 196 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 11
Hán Cao Tổ Lưu Bang phái Lục Giả 陆贾đi sứ Nam Việt 南越, thuyết phục Triệu Đà 赵佗quy thuận đồng thời gia phong làm Nam Việt Vương 南越王.
Năm 195 trước công nguyên – Hán Cao Tổ năm thứ 12
Tháng 4, Hán Cao Tổ Lưu Bang giá băng. Hoàng thái tử Lưu Doanh 刘盈 kế vị, Lưu Doanh tức Tây Hán Huệ Đế 西汉惠帝.
Năm 193 trước công nguyên – Hán Huệ Đế năm thứ 2
Sau khi Tướng quốc Tiêu Hà 萧何chết, Tào Tham 曹参thay làm Tướng quốc. Tào Tham y theo cựu chế của Tiêu Hà, chính sự trị lí được trật tự. Đây chính là “Tiêu quy Tào tuỳ” 萧规曹隨nổi tiếng trong lịch sử.
Năm 192 trước công nguyên – Hán Huệ Đế năm thứ 3
Tây Hán gia phong Mân Việt quân 闽越君là Sô Dao 驺搖làm Đông Hải Vương 东海王, đô thành đóng tại Đông Âu 东瓯 (nay là Ôn Lĩnh 温岭Chiết Giang 浙江, có thuyết cho là Ôn Châu 温州ngày nay)
Năm 188 trước công nguyên – Hán Huệ Đế năm thứ 7
Tháng 8, Hán Huệ Đế giá băng. Thái tử Cung 恭 kế vị, Lưu Cung 刘恭tức Hán Thiếu Đế 汉少帝. Cao hoàng hậu Lữ thị 呂氏lâm triều xưng chế.
Năm 184 trước công nguyên – Hán Cao Hậu năm thứ 4
Tháng
4, Lữ Hậu mưu sát Thiếu Đế soán triều.
Tháng 5, Lữ Hậu đưa Hằng Sơn Vương Lưu Nghĩa 恒山王刘义lên làm đế, sau khi Lưu Nghĩa xưng đế đổi tên là Hoằng 弘.
Năm 180 trước công nguyên – Hán Cao Hậu năm thứ 8
Tháng 7, Lữ Hậu qua đời. Tôn thất họ Lưu liên hiệp với Chu Bột 周勃, Trần Bình 陈平bình định “Lữ thị chi loạn” 呂氏之乱, sau đó đưa con của Cao Đế là Đại Vương Hằng 代王恒 làm đế, Lưu Hằng 刘恒tức Hán Thái Tông Hiếu Văn hoàng đế 汉太宗孝文皇帝…. (còn tiếp)
Chú của người
dịch
1- Ước pháp tam
chương约法三章: tức lâm thời nghị định 3 điều pháp lệnh:
Tháng 11, Lưu Bang triệu tập
phụ lão các huyện và cường hào các nơi, nói với họ rằng:
Các phụ lão bị pháp lệnh hà khắc của nhà Tần
làm khổ đã lâu. Ta cùng với chư hầu có ước định, người nào vào Quan trung trước,
sẽ tại Quan trung xưng vương, theo ước định, ta tại Quan trung xưng vương. Nay
ta cùng các phụ lão quy định 3 điều:
- Kẻ nào giết người sẽ bị xử tử,
- Kẻ nào làm tổn thương người khác sẽ xét tội mà trị
- Trộm cắp cũng sẽ xét tội mà trị.
Trừ 3 điều đó ra, toàn bộ pháp lệnh của nhà Tần sẽ huỷ bỏ. Các quan và
bách tính vẫn theo vị trí vốn có không thay đổi.
Sở dĩ ta đến đây là để thay các phụ
lão trừ hại, chứ không phải đến để xâm hại mọi người. Xin mọi người chớ sợ. Ta
dẫn quân về lại Bá Thượng, chỉ là đợi sau khi các lộ chư hầu đến cùng nhau định
ra pháp lệnh để mọi người an cư lạc nghiệp.
(Theo Trung Hoa thượng hạ ngũ thiên niên中华上下五千年, chủ biên
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 05/02/2026
Nguồn
TRUNG QUỐC LỊCH SỬ NIÊN BIỂU
中国历史年表
Biên soạn: Phùng Tuệ Quyên 冯慧娟
Trường Xuân: Cát Lâm xuất bản tập đoàn cổ phần hữu hạn
công ti, 2015