SÁT NGÔN QUAN SẮC
察言观色
Điển xuất: “Luận ngữ – Nhan Uyên” 论语 - 颜渊.
Chất trực nhi háo nghĩa, sát ngôn
nhi quan sắc, lự dĩ hạ nhân. Tại bang tất đạt, tại gia tất đạt.
质直而好义, 察言观色, 虑以下人. 在邦必达, 在家必达
(Phẩm chất chính trực, ham thích đạo nghĩa, phân biệt được lời nói của người khác, biết quan sát sắc mặt của người khác, thường muốn nhường bước cho người khác. Người như thế, lúc làm quan nhất định sẽ thông đạt, khi ở nhà nhất định cũng sẽ thông đạt.)
Tử Trương 子张 là học trò của Khổng Tử 孔子. Một lần nọ, Tử Trương hỏi Khổng Tử:
-Người có học phải như thế nào mới
có thể gọi là “đạt”?
Khổng Tử cảm thấy câu hỏi của Tử Trương
không rõ ràng, liền hỏi lại:
-“Đạt” mà anh nói là ý nghĩa gì?
Tử Trương đáp:
-Lúc làm quan có được danh vọng,
khi ở nhà cũng có được danh vọng.
Khổng Tử nghe qua lắc đầu bảo rằng:
-Đó gọi là “văn” 闻, không gọi là “đạt” 达. Như
thế nào là “đạt”? ‘Chất trực nhi háo nghĩa, sát ngôn nhi quan sắc, lự dĩ hạ nhân.
Tại bang tất đạt, tại gia tất đạt.’
Ý là, phẩm chất tốt đẹp, ham thích đạo
nghĩa, lại giỏi ở việc phân biệt lời nói của người khác, quan sát sắc mặt của
người khác, về tư tưởng bằng lòng nhường bước cho người khác. Loại người như thế,
lúc làm quan mọi việc đều thông đạt, khi ở nhà mọi việc nhất định cũng được thông
đạt.
Người đời sau dùng “sát ngôn quan sắc” 察言观色 để biểu thị việc quan sát kĩ lời nói và nét biểu thị tình cảm của người khác, nắm bắt thời cơ mà hành sự.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 15/02/2026
Nguồn
ĐỒ GIẢI QUỐC HỌC ĐIỂN CỐ
图解国学典故
Chủ biên: Nhậm Tê Nhiên 任犀然
Bắc Kinh: Trung Quốc Hoa Kiều
xuất bản xã, 2016