趙嫗
踏浪象頭驕勇
飄揚一面黄旗
揮劍軒昂凛凛
婆王敵怯無疑
TRIỆU ẨU
Đạp lãng tượng đầu kiêu dũng
Phiêu dương nhất diện hoàng kì
Huy kiếm hiên ngang lẫm lẫm
Bà Vương địch khiếp vô nghi
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 26/01/2026
Triệu Ẩu 趙嫗: tức Triệu Thị Trinh 趙氏貞, ta thường gọi là “Bà Triệu”, sinh năm 226 mất năm 248, quê ở vùng núi Quan Yên, quận Cửu Chân, nay thuộc xã Định Tiến, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá. Bà giỏi võ nghệ, có chí lớn. Khi người anh là Triệu Quốc Đạt qua đời, nghĩa binh tôn bà làm tướng, tiếp tục chỉ huy dân quân đánh đuổi quân giặc. Đội quân của bà đi đến đâu dân chúng đều hưởng ứng, còn địch thì kinh sợ. Sử gọi bà là Nhuỵ Kiều tướng quân, hay Lệ Hải bà vương. Tương truyền, quân Ngô khiếp sợ uy dũng của bà nên có câu:
Hoành qua đương hổ dị
Đối diện Bà Vương nan
(Cầm giáo đánh cọp thì dễ
Nhưng đối mặt với Bà Vương thì khó)
Trong “Thanh Hoá kỉ thắng” của Vương Duy Trinh, sống
vào thế kỉ 19, từng làm Tổng đốc Thanh Hoá, có chép: (không thấy trong các bộ chính sử)
“Tôi chỉ muốn cỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém
cá trường kinh ở biển Đông lấy lại giang sơn, dựng nền độc lập, cởi ách nô lệ,
chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp cho người.”
(Tư liệu tổng hợp)
Trong “Đại Việt sử kí toàn thư” 大越史記全書có chép:
戊辰: 漢延熹十一年. 吳永安元年.
九真復攻陷, 城邑州郡騷動. 吳主以衡陽督军都尉陸胤 (一云陸商) 爲刺史兼校尉. 胤入境, 諭以恩信降者三萬餘家, 州境復清. 後九真郡女趙嫗 (嫗乳長三尺, 施於背後常乘象頭與敵交戰) 聚眾攻掠郡縣. 胤平之. (交趾志九真山中有趙妹女子, 乳長三尺, 不嫁結黨, 剽掠郡縣, 常著金褐, 齒屣, 據象頭闘戰.) 死面為神.
Mậu
Thìn: (Hán Diên Hy thập nhất
niên. Ngô Vĩnh An nguyên niên.)
Cửu Chân phục công hãm, thành ấp châu quận tao động, Ngô chủ
dĩ Hành Dương Đốc quân Đô uý Lục Dận (nhất vân Lục Thương) vi Thứ sử kiêm Hiệu
uý. Dận nhập cảnh, dụ dĩ ân tín hàng giả tam vạn dư gia, châu cảnh phục thanh.
Hậu Cửu Chân quận nữ Triệu Ẩu (Ẩu nhũ trường tam xích, thi ư bối hậu, thường thừa
tượng đầu dữ địch giao chiến), tụ chúng công lược quận huyện. Dận bình chi
(Giao Chỉ chí Cửu Chân sơn trung hữu Triệu muội nữ tử, nhũ trường tam xích, bất
giá, kết đảng phiếu lược quận huyện, thường trước kim hạt xỉ tỉ, cứ tượng đầu đấu
chiến, tử diện vi thần.)
(Mậu
Thìn [248] (Hán Diên Hy năm thứ 11, Ngô
Vĩnh An năm thứ 1)
Người Cửu Chân lại đánh hãm thành ấp, châu quận rối động.
Ngô Vương cho Hành Dương đốc quân đô uý Lục Dận (có sách chép là Lục Thương)
làm Thứ sử kiêm hiệu uý. Dận đến nơi, lấy ân đức tín nghĩa hiểu dụ, dân ra hàng
phục đến hơn 3 vạn nhà, trong châu lại yên. Sau, người con gái ở quận Cửu Chân
là Triệu Ẩu tập hợp dân chúng đánh chiếm các quận huyện (Âiur vú dài 3 thước, vắt
ra sau lưng, thường ngồi trên đầu voi đánh nhau với giặc.) Dận dẹp yên được.
(Sách Giao chỉ chí chép: Trong núi ở quận Cửu Chân có người con gái họ Triệu,
vú dài 3 thước, không lấy chồng, họp đảng cướp bóc các quận huyện, thường mặc
áo ngắn màu vàng, chân đi giày mũi cong, ngồi đầu voi mà chiến đấu, sau chết
làm thần.)
(Bản chữ Hán: Bản in Nội các
quan bản. Mộc bản khắc năm Chính Hoà thứ 18 (1697). Nhà xuất bản Khoa học xã hội
- 1998)
(Bản
dịch của Hoàng Văn Lâu, Hà Văn Tấn hiệu đính. Nhà xuất bản Văn hoá – Thông tin,
Hà Nội 2003, quyển 1 trang 234)
Trong
“Đại Nam quốc sử diễn ca” của Lê Ngô Cát – Đặng Huy Trứ, đoạn về Triệu Ẩu
ghi rằng:
Anh
hùng chán mặt phong trần
Nữ
nhi lại cũng có lần cung đao
Cửu
Chân có ả Triệu Kiều
Vú
dài ba thước, tài kiêu muôn người
Gặp
cơn thảo muội cơ trời
Đem
thân bồ liễu theo loài bồng tang
Đầu
voi phất ngọn cờ vàng
Sơn
thôn mấy cõi chiến tràng xông pha
Chông
gai, một cuộc quan hà
Dầu
khi chiến tử còn là hiển linh.
(Phan Văn Hùm, Nguyễn Q. Thắng phiên âm, chú giải. NXB Văn học, 2011)
TRIỆU ẨU
Đạp luồng sóng dữ, ngồi nơi đầu voi kiêu dũng
Một ngọn cờ vàng phấp phới tung bay
Vung kiếm dáng hiên ngang lẫm liệt
Đối mặt với Bà Vương, quân địch khiếp sợ là không còn nghi ngờ gì nữa