Dịch thuật: Nghi thức của lễ nghi (kì 2)

 

NGHI THỨC CỦA LỄ NGHI

(kì 2) 

2- Nghi thức với chính trị

          Trong Sử kí – Thúc Tôn Thông liệt truyện 史记 - 叔孙通列传 có chép câu chuyện: Sau khi Hán Cao Tổ Lưu Bang 汉高祖刘邦 lên ngôi làm hoàng đế, đã bỏ hết Tần pháp, nhất thiết đều được đơn giản. Nhưng lại nảy sinh vấn đế, có một lần, Hán Cao Tổ mời quần thần dự tiệc. qua ba tuần rượu, cảnh tượng bữa tiệc trở nên hỗn loạn. một số người bắt đầu so tửu lượng, có người “tuý hoặc vọng hô” 醉或妄呼 (uống say hô hoán bậy), thậm chí còn có người “bạt kiếm kích trụ” 拔剑击柱 (tuốt kém chém cột), tóm lại đường đường là hoàng cung mà trở nên như cái chợ. Vẻ tôn nghiêm của hoàng đế trong tình cảnh đó dường như không tồn tại, thế là “thượng hoạn chi” 上患之 (hoàng thượng lo lắng). Lúc bấy giờ Bác sĩ Thúc Tôn Thông nói với Lưu Bang, ông ta nguyện triệu nho sinh đất Lỗ cùng với học sinh của mình hơn trăm người, huấn luyện chư hầu, tướng quân, quân lại ... học tập lễ nghi triều bái của Nho gia, quy phạm trật tự quần thần. Lưu Bang đồng ý.

          Hán Cao Tổ năm thứ 7 (năm 200 trước công nguyên), Lưu Bang tại Trường Lạc cung 长乐宫 tiếp thụ lễ triều cận của chư hầu và quần thần. Tình hình rõ ràng đã khác hẳn với lúc trước, chỉ thấy chư hầu, quần thần do Lễ quan dẫn vào điện môn, xa kị, thú tốt. vệ quan trong sân chỉnh tề, công thần, liệt hầu, chư tướng quân, quân lại cả mấy trăm người theo thứ bậc đứng quay mặt về hướng đông, quan văn từ Thừa tướng trở xuống đứng quay mặt về hướng tây. Đợi khi xa giá của hoàng đế từ từ tiến vào, bách quan giương cờ truyền hô chuẩn bị. Tiếp đó, chư hầu vương trở xuống đến quan lại hưởng bổng lộc 600 thạch, theo đẳng cấp, tiến lên triều bái. Triều bái xong, quần thần yến ẩm, cả quá trình “vô cảm hoan hoa thất lễ giả” 无敢欢哗失礼者 (không ai dám huyên náo thất lễ). Cảm nhận của mọi người trước toàn cảnh nghi thức đó là “tự chư hầu vương dĩ hạ, mạc bất chấn khủng túc kính” (từ chư hầu vương trở xuống, không ai là không nghiêm túc cung kính mà không sợ sệt). Sử kí 史记 ghi rằng: Hán Cao Tổ cảm thán:

Ngô nãi kim nhật tri vi hoàng đế chi quý dã.

吾乃今日知为皇帝之贵也

(Hôm nay ta mới biết sự tôn quý của hoàng đế)

          Sau lần triều bái thứ hai, lời cảm thán của Lưu Bang đã phản ánh một đạo lí, sự tôn quý của hoàng đế không phải tự nhiên mà có, mà là do nghi thức phú cho. Nghi thức đã cải biến cục diện mất trật tự “quân bất quân, thần bất thần” 君不君, 臣不臣 (quân vương không ra quân vương, bề tôi không ra bề tôi), nghi thức khiến chúng thần cảm thấy hết sức lo sợ. Điều đó chính như trong Lễ kí – Khúc lễ 礼记 - 曲礼 có nói:

Ban triều, trị quân, lị quan, hành pháp, phi lễ uy nghiêm bất hành.

班朝,治军,莅官,行法,非礼威严不行.

          (Triều ban chỉnh tề, quân đội kỉ luật, quan viên tựu chức, pháp lệnh ban hành, nếu không có lễ thì không có sự uy nghiêm)

Cũng chính là nói, lễ nghi đã kích hoạt tính thần thánh của chính quyền chuyên chế, nhân đó dường như thấy chúng thần đảnh lễ mô bái đối với vị quân chủ, nhưng kì thực là sự đảnh lễ mô bái của chúng thần – người tham dự nghi thức, đối với quyền lực.

                                                                        Huỳnh Chương Hưng

                                                                         Quy Nhơn 14/5/2021

Nguyên tác

LỄ KINH

礼经

Biên soạn: Chu Uân 周贇

Bắc Kinh: Trung Hoa thư cục, 20019