Dịch thuật: Ông rằng: Bỉ thử nhất thì (3051) ("Truyện Kiều")

 

ÔNG RẰNG: BỈ THỬ NHẤT THÌ (3051)

          Bỉ thử nhất thì: Tức “Bỉ nhất thì, thử nhất thì” 彼一时, 此一时 trước và nay thời gian khác nhau, tình hình cũng có sự biến đổi. Xuất xứ từ Mạnh Tử - Công Tôn Sửu hạ 孟子 - 公孙丑下:

          Mạnh Tử khứ Tề, Sung Ngu lộ vấn viết: “Phu tử nhược hữu bất dự sắc nhiên. Tiền nhật Ngu văn chư Phu tử viết: ‘Quân tử bất oán thiên, bất vưu nhân’.”

          Viết: “Bỉ nhất thì, thử nhất thì dã. Ngũ bách niên tất hữu vương giả hưng, kì gian tất hữu danh thế giả. Do Chu nhi lai, thất bách hữu dư tuế hĩ. Dĩ kì số, tắc quá hĩ; dĩ kì thì khảo chi, tắc khả hĩ. Phù thiên vị dục bình trị thiên hạ dã, như dục bình trị thiên hạ, đương kim chi thế, xả ngã kì thuỳ dã? Ngô hà vi bất dự tai?”

          孟子去齐, 充虞路问曰: “夫子若有不豫色然. 前日虞闻诸夫子曰: ‘君子不怨天, 不尤人’.”

          彼一时, 此一时也. 五百年必有王者兴, 其间必有名世者. 由周而来, 七百年有馀岁矣. 以其数, 则过矣; 以其时考之, 则可矣. 夫天未欲平治天下也, 如欲平治天下, 当今之世, 舍我其谁也? 吾何为不豫哉?”

          (Mạnh Tử rời nước Tề, trên đường đi Sung Ngu hỏi rằng: “Dường như thầy có điều không vui. Trước đây Ngu này từng nghe thầy có nói: “Bậc quân tử không oán trời, không trách người’.”

          Mạnh Tử đáp rằng: “Đó là lúc trước, hiện tại là lúc này. Cứ qua 500 năm tất sẽ xuất hiện thánh nhân, trong khoảng thời gian đó, nhất định sẽ có người hiền nổi tiếng trên đời phò tá quân vương thực hiện vương đạo. Từ đời Chu đến nay, đã hơn 700 năm. Dựa theo số năm mà tính, thì đã vượt quá 500; nhìn từ thời thế, thì có thể xuất hiện rồi đấy. Nhưng xem ra, trời chưa muốn cho thiên hạ thái bình, nếu muốn cho thiên hạ thái bình, thì như nay trừ ta ra còn có ai nữa? Nếu được như vậy làm sao mà ta không vui?)

          (“Mạnh Tử” 孟子: Vạn Lệ Hoa 万丽华, Lam Húc 蓝旭 chú dịch. Bắc Kinh: Trung Hoa thư cục, 2007)

Ông rằng: Bỉ thử nhất thì

Tu hành thì cũng phải khi tòng quyền.

(“Truyện Kiều” 3051 – 3052)

Bỉ thử nhất thì: Nghĩa đen là cái này cái kia mỗi cái một thời, tức là hành động của mình phải thay đổi theo hoàn cảnh, có lúc đi tu là phải, có lúc lấy chồng lại là đúng hơn.

(Đào Duy Anh: “Từ điển Truyện Kiều”, nxb Khoa học xã hội, Hà Nội – 1989)

Trong “Kim Vân Kiều” (Đoạn trường tân thanh) do Bùi Khánh Diễn chú thích, ghi rằng:

          Mạnh Tử đáp Sung ngu tiền nhật dư thường ngôn, quân tử bất oán thiên, bất vưu nhân, nhi kim nhược hữu bất dự cái bỉ nhất thời thử nhất thời dã.

          孟子答充虞前日予嘗言君子不怨天不尤人而今若有不豫蓋彼一辰此一辰也.

          (Ông Mạnh tử đáp lời hỏi của Sung ngu: Ngày trước ta thường nói người quân tử không oán trời, không trách người, mà nay ta lại có điều chẳng bằng lòng, vì tuỳ việc mỗi lúc một khác.)

(Sài Gòn: nxb Sống Mới, 1960) 

Xét: Bản “Kim Vân Kiều” (Đoạn trường tân thanh) do Bùi Khánh Diễn chú thích, câu 3052 là:

Tu hành thì cũng phải khi TÙNG quyền. 

                                                                 Huỳnh Chương Hưng

                                                                 Quy Nhơn 28/4/2021