CHỮ “THẤT” 匹
-匹bính âm “pǐ”, âm Hán Việt “thất”, là đơn vị tính số vải lụa, cũng mang ý nghĩa là phối hợp, đơn độc.
1-“Thất” 匹là lượng từ dùng để tính số ngựa, như “nhất thất mã” 一匹马 (một con ngựa);
“Đơn
thương thất mã” 单枪匹马: một
thương một ngựa, chỉ một thân đơn độc gánh vác sứ mệnh, như
câu:
“Thất mã
đơn thương, trực đảo Hoàng Long”: 匹马单枪直搗黄龙,
(Một ngựa một thương đơn độc, dũng mãnh tiến
lên đánh dẹp sào huyệt Hoàng Long.)
(Hoàng long 黄龙tức “Hoàng Long phủ” 黄龙府là đại bản doanh của triều Kim (tộc Nữ Chân 女真). “Trực đảo Hoàng Long” 直搗黄龙xuất xứ từ “Tống sử - Nhạc Phi truyện” 宋史 - 岳飞传 – ND)
“Thất
mã chích luân” 匹马只轮: mang ý
nghĩa lúc tác chiến toàn quân bị đánh tan tác. Trong “Công Dương truyện – Hi
Công tam thập tam niên” 公羊传 - 僖公三十三年có câu:
Tấn nhân bại Tần sư vu Hào, thất mã chích luân vô phản giả.
晋人败秦师于殽, 匹马只轮无返者
(Người
Tấn đánh bại quân Tần ở đất Hào, không ai trở về được dù là một con ngựa một
chiếc xe)
2-“Thất” 匹là đơn vị dùng để tính xấp vải lụa, như “bố thất” 布匹, “thất luyện” 匹练.
Trung
Quốc thời cổ lấy 4 trượng làm 1 thất. Trong “Hán thư – Thực hoá chí” 汉书 - 食货志 có ghi:
Bố bạch quảng nhị xích nhị thốn vi bức, trường tứ trượng vi thất.
布帛广二尺二寸为幅, 长四丈为匹
(Vải lụa khổ rộng 2 xích 2 thốn là một bức, dài 4 trượng là một thất)
Nay tục viết là 疋.
3-“Thất” 匹 cũng chỉ bạn bè có tri thức tương đương với mình, như trong “Lễ
kí – Tri y” 礼记 -
缁衣có
câu:
Duy quân tử năng hiếu kì thất.
惟君子能好其匹
(Chỉ có quân tử mới vui thích thân cận với người hiền đức như mình)
4-“Thất” 匹 cũng có nghĩa là phối ngẫu. Trong “Lễ kí – Tam niên vấn” 礼记 - 三年问 có ghi:
Thất táng kì quần thất.
失丧其群匹
( (Điểu thú) mất bầy, mất đi phối ngẫu của mình)
5-“Thất” 匹 cũng chỉ
địa vị tương đương ngang bằng, như trong “Tả truyện – Hi Công nhị thập tam
niên” 左传 -
僖公二十三年 có
câu:
Tần Tấn, thất dã.
秦晋, 匹也
(Hai nước Tần Tấn địa vị tương đồng)
6-“Thất” 匹 cũng chỉ
đơn độc, cá nhân, như “thất phu thất phụ” 匹夫匹妇.
“Thất phu
bất khả đoạt chí” 匹夫不可夺志,
ý nghĩa là chí hướng của một người không thể cưỡng ép buộc phải thay đổi, như
trong “Luận ngữ - Tứ hãn” 论语 - 子罕 có câu:
Tam quân khả đoạt soái dã, thất phu bất khả đoạt chí dã.
三军可夺帅也, 匹夫不可夺志也
(Có thể
đoạt vị tướng trong chốn ba quân, chứ không thể đoạt được ý chí của một người).
Thất phu vô tội, hoài bích kì tội
匹夫无罪, 怀璧其罪
(Thất phu không có tội, chỉ vì mang thân mang theo ngọc bích mà bị tội)
Ví trên thân vì mang thứ mà mọi người đều
thèm muốn nên tất gặp hoạ.
7-“Thất” 匹 cũng là từ
dịch âm ngoại văn, như “Thất tư bảo” 匹玆堡 tức Pittsburgh – kinh đô sản xuất thép hàng đầu
thế giới ở tiểu bang Pennsylvania của Hoa Kì.
-Chữ “thất” 匹do hai chữ “hệ” 匸 và “bát” 八hợp thành. “Hệ” 匸 là ẩn tàng, “bát” 八 là chữ gốc của chữ 分 (phân). Thời cổ đem vải lụa chia thành 4 trượng làm một cuộn để tiện việc cất giữ. Vải dài 4 trượng gọi là “thất” 匹, Nay dùng làm đơn vị để tính xấp vải.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 02/11/2026
Nguồn
TỰ TỰ HỮU LAI ĐẦU
字字有来头
(quyển 1)
Tác giả: Lâm Lê 林藜
Thượng Hải: Thượng Hải Tam Liên thư điếm, 2018