Dịch thuật: Tiếu hướng Man Khê đàm Mã Viện (40) (Đặng Trần Côn: Chinh phụ ngâm)

 

TIẾU HƯỚNG MAN KHÊ ĐÀM MÃ VIỆN (40)

笑向蠻溪談馬援

Cười hướng đến Man Khê bàn chuyện Mã Viện 

          Man Khê 蠻溪 / 蛮溪: Ở đây chỉ Ngũ Khê Man 五溪蛮. Đầu đời Hán, quận Kiềm Trung 黔中đời Tần đổi thành quận Vũ Lăng 武陵, đối với dân tộc thiểu số cư trú nơi đây gọi chung là Vũ Lăng Man 武陵蛮. Từ đời Đông Hán đến đời Tống, Vũ Lăng Man trong khu vực ngũ khê của thượng du sông Nguyên , nên cũng gọi là Ngũ Khê Man 五溪蛮. Thời Lưỡng Hán, vương triều trung ương phong kiến tiến hành trị lí vùng Vũ Lăng Man. Thời Đông Hán, Vũ Lăng Man từng nhiều lần làm phản bị trấn áp. Theo Nam sử - Di Mạch truyện hạ 南史 - 夷貊传下, ở Vũ Lăng có Hùng khê 雄溪, Môn khê 樠溪, Thần khê 辰溪, Dậu khê 酉溪, Vũ khê 武溪, gọi chung là “Ngũ Khê Man”.

          https://baike.baidu.com/item/%E6%AD%A6%E9%99%B5%E8%9B%AE/19503227?fromtitle=%E4%BA%94%E6%BA%AA%E8%9B%AE&fromid=1010177

Mã Viện 馬援 / 马援: (năm 14 trước công nguyên – năm 49): Tự Văn Uyên 文渊, người Mậu Lăng 茂陵 quận Phù Phong 扶风 (nay là phía đông bắc Hưng Bình 兴平Thiểm Tây 陕西), là một trong những công thần khai quốc triều Đông Hán. Cuối vương triều Tân , Mã Viện đến với Lũng Hữu quân phiệt Ngỗi Hiêu 隗嚣, rất được coi trọng. Về sau Mã Viện quy thuận Quang Vũ Đế Lưu Tú 光武帝刘秀. Sau khi triều Đông Hán kiến lập, Mã Viện vẫn lãnh binh chinh chiến, tây phá Lũng Khương 陇羌, nam chinh Giao Chỉ 交趾, bắc kích Ô Hoàn 乌桓,  bái làm Phục Ba Tướng Quân 伏波将军, phong Tân Tức Hầu 新息侯, người đời gọi ông là “Mã Phục Ba” 马伏波. Khí khái “Lão đương ích tráng” 老当益壮 (tuy tuổi cao nhưng chí khí luôn mạnh mẽ), “Mã cách khoả thi” 马革裹尸 (da ngựa bọc thây) của ông được người đời sau sùng kính. Năm Kiến Vũ 建武 thứ 25 (năm 49), trong lúc thảo phạt Ngũ Khê Man 五溪蛮, Mã Viện mắc bệnh nặng và qua đời, hưởng niên 63 tuổi.

https://baike.baidu.com/item/%E9%A9%AC%E6%8F%B4/3606

          Cuối thời Tây Hán, thế lực của Ngũ Khê Man rất lớn, thủ lĩnh là Điền Cường 田强 từng với 5 vạn Man binh đối kháng với Vương Mãng 王莽. Sau khi triều Đông Hán kiến lập, triều đình trưng dụng dao dịch, thu thuế khoá đối với Ngũ Khê Man, khiến họ phản kháng. Năm Kiến Vũ 建武 thứ 24 (năm 48), Ngũ Khê Man phát sinh bạo động, triều đình phái Vũ uy tướng quân Lưu Thượng 刘尚thống lĩnh hơn vạn binh mã đi tiễu trừ, do vì khinh địch, mạo hiểm tấn công, kết quả toàn quân bị diệt. thủ lĩnh Ngũ Khê Man thừa thắng phát động tấn công, thuận theo sông Nguyên xuống đến quận Vũ Lăng 武陵. Triều đình lại phái Yết giả Lí Tung 李嵩, Trung Sơn Thái thú Mã Thành 马成 xuất binh đánh dẹp, nhưng cũng bị bại trận. Mã Viện năm đó đã 62 tuổi, chủ động xin lãnh binh xuất chiến. Quang Vũ Đế Lưu Tú 光武帝刘秀 thấy Mã Viện tuổi cao, nên không đồng ý. Mã Viện chứng minh bản thân hãy còn có thể chinh chiến đã lập tức khoác chiến bào, nhảy lên ngựa. Thế là Quang Vũ Đế Lưu Tú phái Mã Viện thống lĩnh Trung lang tướng Mã Vũ 马武, Cảnh Thư 耿舒, Lưu Khuông 刘匡, Tôn Vĩnh 孙永 đem 12 bộ binh mã, cùng hơn 4 vạn người chinh phạt Ngũ Khê Man.

          Mùa xuân năm Kiến Vũ thứ 25 (năm 49), đại quân Mã Viện từ Trường Giang 长江 vào Động Đình 洞庭, đến Hạ Tuyển (Tuấn) 下隽 (nay là Nhạc Dương 岳阳Hồ Nam 湖南). Lúc này trong quân xuất hiện sự phân kì: Bộ tướng Cảnh Thư chủ trương theo sông Lễ mà tiến lên, vòng phía tây bắc quận Vũ Lăng để tấn công trung tâm Ngũ Khê. Nhưng Mã Viện muốn thắng nhanh, chủ trương đường gần theo sông Nguyên mà tiến lên, cho rằng chỉ cần đoạt lấy Hồ Đầu sơn 壶头山 (nay thuộc địa phận huyện Nguyên Lăng 沅陵 Hồ Nam 湖南) ở sông Nguyên thì có thể khống chế yết hầu của khu vực Ngũ Khê. Do vì Quang Vũ Đế Lưu Tú ủng hộ ý kiến của Mã Viện nên cuối cùng xác định là từ sông Nguyên phát khởi tấn công. Quân hai bên phát sinh kịch chiến lần thứ nhất tại Lâm Hương 临乡 (nay thuộc địa phận huyện Đào Nguyên 桃源 Hồ Nam 湖南). Mã Viện thắng lợi, chém hơn 2000 Man binh, Man binh thất lợi rút lui vào rừng. Nhưng sau khi Mã Viện đoạt được Hồ Đầu sơn, mới cảm thấy độ khó từ sông Nguyên mà tấn công. Do bởi sông Nguyên ghềnh hiểm sóng gấp, thuyền không thể tiến lên, lại thêm Man quân dựa vào thế hiểm mà cản trở, Mã Viện bị khốn tại Hồ Đầu sơn hơn mấy tháng. Đến mùa hè khí trời oi bức, trong quân lan truyền dịch bệnh, nhiều binh sĩ chết vì dịch, cuối cùng ngay cả Mã Viện cũng bị ngã bệnh.

          Mã Viện lui về Duy Cốc 维谷, lòng quân dao động. Bộ tướng Cảnh Thư dâng thư lên Quang Vũ Đế Lưu Tú, báo cáo Mã Viện chỉ huy sai lầm. Lưu Tú liền phái Hổ bôn Trung lang tướng Lương Tùng 梁松hoả tốc đến, chuẩn bị trách cứ mã Viện. Nhưng, khi Lương Tùng tới được Hồ Đầu sơn, Mã Viện đã chết trong quân.

https://www.163.com/dy/article/DPOUAP320523A117.html

Câu 40 này, bản diễn Nôm “Chinh phụ ngâm diễn ca” tương truyền của Đoàn Thị Điểm là:

Tới Man khê bàn sự Phục Ba (38)

                                                                             Huỳnh Chương Hưng

                                                                             Quy Nhơn 14/6/2021