BẤT QUÝ ỐC LẬU
不愧屋漏
(Không hổ thẹn với thần minh
nơi góc nhà)
Xuất xứ: “Thi kinh – Đại nhã - Ức” 詩經 - 大雅 - 抑
“Ốc lậu” 屋漏trong thành ngữ này, không thể vọng văn sinh nghĩa, từ
mặt chữ giải thích mà cho rằng là nhà bị dột. Gọi là “ốc lậu” 屋漏, tách ra mà giảng, “ốc” 屋chính
là chiếc màn nhỏ, còn “lậu” 漏 có
nghĩa là kín đáo. Hai chữ “ốc lậu” đi liền với nhau chỉ nơi kín đáo trong nhà nơi
có thể giăng cái màn nhỏ. Thời cổ đa phần chỉ góc nhà phía tây bắc, nhân đó “ốc
lậu” giải thích một cách chân chính là nơi góc nhà phía tây bắc đặt thần chủ,
nơi mà người khác không dễ phát hiện.
Còn như thành ngữ “Bất quý ốc lậu” 不愧屋漏xuất từ thiên “Ức” 抑 phần “Đại nhã” 大雅 trong “Kinh thi”. Nguyên
văn là:
Tương tại nhĩ thất
Thượng bất quý vu ốc lậu
相在爾室
尚不愧于屋漏
(Xem thử anh lúc có một mình
nơi góc nhà kín đáo
Có luôn giữ lòng trong sáng,
không hổ thẹn với thần minh)
Trong “Trung dung” 中庸có câu:
Quân tử sở bất khả cập giả, kì duy
nhân chi sở bất kiến hồ? Thi vân:
Tương tại nhĩ thất
Thượng bất quý ư thất lậu
君子所不可及者, 其唯人之所不見乎? 詩云:
相在爾室
尚不愧於屋漏
(Điều mà người ta không thể theo kịp với
bậc quân tử là điều mà người ta không nhìn thấy chăng? Trong “Kinh thi” có nói:
Xem thử anh lúc có một mình nơi
góc nhà kín đáo
Có luôn giữ lòng trong sáng,
không hổ thẹn với thần minh)
Người đời sau khi chú giải đoạn này,
cho rằng:
-Hai câu trong “Kinh thi” nguyên là câu thơ châm biếm
Chu Lệ Vương, nhưng đó là đoạn chương thủ nghĩa. Ở đây ý nói quân tử lúc ở nơi
góc nhà tuy không có người, cũng không dám hồ đồ làm bậy. Lại nói: nơi ở của
người ta, đa phần là gần cửa, góc nhà là nơi kín đáo, không phải nơi để ở. Ở một
nơi không có người mà không cảm thấy hổ thẹn, thì huống hồ nơi có người.
Căn cứ vào chú giải này, có thể nói rằng, ở trong nhà nếu
cho rằng không có người thì có thể làm điều xấu, thì người đó hổ thẹn đối với vị
thần nơi góc nhà. Còn “Bất quý ốc lậu”, ý nghĩa chính là ở nơi không có người,
cũng luôn giữ lòng đoan chính, không hổ thẹn là bậc quân tử.
Cho nên “Bất quý ốc lậu” và một câu thành ngữ khác “Bất
khi ám thất” 不欺暗室có thể nói là ý nghĩa tương đồng,
đều là nói cả đời không làm việc xấu, nơi không có người, bản thân cũng luôn
đoan chính. “Bất khi ám thất” xuất từ bài phú của Lạc Tân Vương 駱賓王:
Loại quân tử chi hữu đạo, nhập
ám thất nhi bất khi.
類君子之有道, 入暗室而不欺
(Có đạo nghĩa giống như bậc quân tử, vào một nơi tăm tối
không có người cũng không làm điều xấu)
“Bất khi ám thất” 不欺暗室 cũng nói là “Ám thất vô khuy” 暗室無虧.
Cuối cùng cũng xin được nhắc: chữ “lậu” 漏 trong “Bất quý ốc lậu” 不愧屋漏, phía dưới bên phải là chữ 雨 (vũ), có người không chú ý viết thành chữ 兩 (lưỡng), đó là không đúng.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 26/9/2026
Nguồn
MỖI NHẬT NHẤT TỪ
每日一辭
Biên soạn: Lâm Lê 林藜
Hoa Thị xuất bản
xã ấn hành
Trung Hoa Dân Quốc,
80 niên (1991)