Dịch thuật: Mạnh Tử kế thừa và phát triển học thuyết Nho gia (kì 4 - hết)

 

MẠNH TỬ KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN HỌC THUYẾT NHO GIA

(kì 4 – hết) 

          Có một lần, Tề Tuyên Vương hỏi Mạnh Tử:

          - Đối với một bề tôi, ta làm sao có thể nhận biết người đó là hiền hay là không hiền?

          Mạnh Tử đáp rằng:

          - Cận thần tả hữu của đại vương đều nói bề tôi đó hiền, không thể tin được; đại phu cả triều nói bề tôi đó hiền, vẫn chưa thể tin được; chỉ có người trong cả nước đều nói người đó hiền, kinh qua khảo sát quả nhiên là như thế, thì mới có thể tin được. Ngược lại cũng như vậy, cận thần tả hữu của đại vương nói bề tôi đó không hiền, không thể tin được, đại phu cả triều nói bề tôi đó không hiền, vẫn chưa thể tin được, chỉ có người trong cả nước đều nói người đó không hiền, kinh qua khảo sát quả nhiên quả nhiên như thế, thì mới có thể tin được.

          Tề Tuyên Vương nghe qua gật đầu khen phải.

          Tiếp đó, Mạnh Tử tiến thêm một bước nói:

          - Nếu có một người phạm tội, thân cận tả hữu của đại vương đều nói nên giết người đó, không thể tin theo; đại thần cả triều đều nói nên giết người đó, vẫn chưa thể tin theo; chỉ có người trong cả nước nói nên giết người đó, kinh qua khảo sát quả nhiên như thế thì nên giết người đó. Nếu đại vương làm được như thế, thì có thể làm phụ mẫu của bách tính.

          Từ những lời của Mạnh Tử có thể thấy, Mạnh Tử không chỉ coi trọng dân quyền, mà còn chủ trương hạn chế quân quyền. Trong xã hội phong kiến hơn 2000 năm trước, đã có kiến giải như thế quả thực là rất tiến bộ.

          Đối với việc thực hiện lí tưởng chính trị - tín niệm nhân và nghĩa, Mạnh Tử rất kiên định, thậm chí bằng lòng vì đó mà hi sinh tính mạng của mình.

          Có một lần, Mạnh Tử và Vương tử Điếm nước Tề đối thoại. Vương tử

Điếm hỏi rằng:

          - Con người phải có chí thú như thế nào?

          Mạnh Tử đáp:

          - Con người nên khiến chí hướng và hành vi của mình cao thượng.

          Vương tử Điếm lại hỏi:

          - Như thế nào mới cho chí hướng và hành vi là cao thượng?

          Mạnh Tử đáp:

          - Một người có nhân có nghĩa, chí hướng và hành vi sẽ cao thượng.

          Vương tử Điếm nói:

          - Xin nói cụ thể một chút cho rõ.

          Mạnh Tử nói rằng:

          - Giết một người vô tội, đó chính là bất nhân; cướp đoạt thứ không phải của mình, chính là bất nghĩa. Lại như nói, cá là món mà ta thích ăn, bàn tay gấu trân quý cũng là món mà ta thích ăn, nhưng nếu cả hai món đó đều không thể đồng thời có được cùng một lúc, thế thì ta sẽ bỏ cá mà lấy bàn tay gấu. (1)

          Vương tử Điếm dường như lĩnh ngộ ý của Mạnh Tử, thế là Mạnh Tử lại nói một câu rất nổi tiếng:

          Sinh, diệc ngã sở dục dã; nghĩa, diệc ngã sở dục dã. Nhị giả bất khả đắc kiêm, xả sinh nhi thủ nghĩa giả dã.

          , 亦我所欲也; , 亦我所欲也. 二者不可得兼, 舍生而取义者也.

          Ý của câu này là: sinh mệnh, là thứ mà ta cần; nghĩa, cũng là thứ mà ta cần, nhưng nếu cả hai không thể đồng thời có được, thế thì ta chọn lấy nghĩa mà bỏ sinh mệnh. Về sau, người ta dùng thành ngữ “xả sinh thủ nghĩa” 舍生取义để biểu thị giữ chính nghĩa mà hi sinh tính mệnh.

          Tề Tuyên Vương tuy rất kính trọng đức hạnh của Mạnh Tử, đồng thời có dạo nhậm mệnh ông làm Khanh, nhưng không nghe theo những lời khuyến cáo thi hành nhân chính của ông. Khoảng năm 312 trước công nguyên, Mạnh Tử rời khỏi nước Tề, từ đó không xuất du nữa, cùng với những học trò như Vạn Chương 万章 chuyên tâm giảng học và trứ thuật. Mạnh Tử sống đến hơn 80 tuổi, khoảng năm 300 trước công nguyên, Mạnh Tử qua đời.

          Trứ tác Mạnh Tử để lại là bộ Mạnh Tử 孟子 - một trong những kinh điển của Nho gia do ông và đệ tử Vạn Chương biên soạn. Đến đời Tống, học giả Chu Hi 朱熹 đem bộ Mạnh Tử 孟子 cùng Luận ngữ 论语, Trung dung 中庸 Đại học 大学 hợp lại gọi là “Tứ thư” 四书. Từ đó về sau, những trứ tác kế thừa và phát triển học thuyết Nho học này, trường kì trở thành sách tiêu chuẩn sơ cấp mà khoa cử của chính phủ phong kiến chọn người ra làm quan.  (hết)

Chú của người dịch

1- Ở thiên Tận tâm thượng 尽心上 trong Mạnh Tử 孟子 có đoạn:

          Vương tử Điếm vấn viết: “Sĩ hà sự?”

          Mạnh Tử viết: “Thượng chí”

          Viết: “Hà vị thượng chí?”

          Viết: “Nhân nghĩa nhi dĩ hĩ. Sát nhất vô tội, phi nhân dã. Phi kì hữu nhi thủ chi, phi nghĩa dã.

          王子垫问曰: “士何事?”

     孟子曰: “尚志

     : “何谓尚志?”

     : “仁义而已矣.杀一无罪,非仁也; 非其有而取之, 非义也.

          (Vương Tử Điếm hỏi rằng: “Kẻ sĩ phải làm gì?”

          Mạnh Tử bảo rằng: “Kẻ sĩ phải khiến chí hướng của mình cao thượng.”

          Vương tử Điếm hỏi: “Khiến chí hướng cao thượng là như thế nào?”

          Mạnh Tử đáp: “Thực hiện nhân nghĩa mà thôi. Giết một người vô tội chính là bất nhân; vật không phải của mình mà đoạt lấy chính là bất nghĩa.”)

          Và ở thiên Cáo Tử thượng 告子上 có đoạn:

          Mạnh Tử viết: “Ngư, ngã sở dục dã, hùng chưởng, diệc ngã sở dục dã; nhị giả bất khả đắc kiêm, xả ngư nhi thủ hùng chưởng giả dã. Sinh, diệc ngã sở dục dã, nghĩa, diệc ngã sở dục dã; nhị giả bất khả đắc kiêm, xả sinh nhi thủ nghĩa giả dã.

          孟子曰: “, 我所欲也, 熊掌亦我所欲也; 二者不可得兼, 舍鱼而取熊掌者也. , 亦我所欲也; , 亦我所欲也; 二者不可得兼, 舍生而取义者也.

          (Mạnh Tử nói rằng: Cá là món mà ta thích, bàn tay gấu cũng là món mà ta thích; nếu cả hai không thể đồng thời có được, thế thì ta sẽ bỏ cá mà lấy bàn tay gấu. Sinh mệnh là thứ mà ta yêu quý, đại nghĩa cũng là thứ mà ta yêu quý; nếu cả hai không thể đồng thời có được, thế thì ta sẽ hi sinh tính mạng để giữ lấy đại nghĩa.)

          Trong nguyên tác, hai đoạn ở hai thiên khác nhau, tác giả viết gộp lại.

                                                             Huỳnh Chương Hưng

                                                             Quy Nhơn 29/12/2020

Nguyên tác Trung văn

MẠNH TỬ KẾ THỪA PHÁT TRIỂN NHO GIA HỌC THUYẾT

孟子继承发展儒家学说

Trong quyển

VĂN HOÁ NGŨ THIÊN NIÊN

Biên soạn: Vũ Nhân 羽人

Thiếu niên nhi đồng xuất bản xã (không rõ năm xuất bản)