Thứ Năm, 7 tháng 6, 2018

Dịch thuật: Bần tiện dữ lão tử (Tiểu song u kí)

Đăng lúc  21:49  |  Thư Mục  Nghiên Cứu - Dịch Thuật



贫贱与老死
    贫不足羞, 可羞是贫而无志 (1); 贱不足恶 (2), 可恶是贱而无能 (3); 老不足叹, 可叹是老而虚生 (4); 死不可悲, 可悲是死而无补 (5).
                                            (小窗幽记)

BẦN TIỆN DỮ LÃO TỬ
          Bần bất túc tu, khả tu thị bần nhi vô chí (1); tiện bất túc ố (2), khả ố thị tiện nhi vô năng (3); lão bất túc thán, khả thán thị lão nhi hư sinh (4); tử bất khả bi, khả bi thị tử nhi vô bổ (5).
                                                                         (Tiểu song u kí)

Chú thích
1- Khả : đáng để
2- Tiện : địa vị thấp kém
3- Khả ố 可恶: đáng chán ghét
4- Lão nhi hư sinh老而虚生: già mà sống một đời uổng phí, không làm nên việc gì
5- Tử nhi vô bổ 死而无补: đến lúc chết mà vẫn chưa có cống hiến gì cho xã hội.
          Bổ : bổ ích

Dịch nghĩa
NGHÈO HÈN VÀ GIÀ CHẾT
          Nghèo không đáng để xấu hổ, đáng xấu hổ là nghèo mà không có chí khí; địa vị thấp không đáng để chán ghét, đáng chán ghét là địa vị thấp mà không có năng lực; già không đáng để than thở, đáng than thở là già mà không làm nên việc gì; chết không đáng để đau buồn, đáng đau buồn là đến lúc chết mà không có cống hiến gì cho xã hội.

Phân tích và thưởng thức
          “Bần tiện bất năng di” 贫贱不能移, Nhan Uyên 颜渊 - học trò của Khổng Tử 孔子đã sống một cuộc sống nghèo khó, nhưng lại vui với nghèo khó đó, được Khổng Tử khen ngợi. Ở một người, điều mà đáng để tôn kính đó là phẩm đức tiết tháo của họ, chứ không phải giàu nghèo tiền bạc bề ngoài. Có người tuy giàu sang, nhưng phẩm đức xấu xa bại hoại; có người tuy nghèo khó nhưng đức hạnh cao thượng. Địa vị thấp thường là do xuất thân tạo thành; địa vị càng thấp càng cần phải có chí khí để thay đổi hiện trạng. “Vương hầu tướng tướng, ninh hữu chủng hồ!” 王侯将相, 宁有种乎 (Những người xưng vương xưng hầu, bái làm đại tướng, thừa tướng, há trời sinh ra đã như thế sao?) cần dũng cảm ra tay thì có thể thay thế được. Nếu xuất thân thấp kém lại không chịu thay đổi hiện trạng thì có thể một việc cũng không xong. Quá trình trải qua trong cuộc đời của người già, vốn không đáng để than thở, nhưng có người lúc trẻ không cố gắng, đến lúc già một việc cũng không thành, điểm cuối cùng của người đó quả thật đáng để tiếc nuối. Theo tuổi già đi đến tử vong, đó là kết cục tất yếu của đời người, cũng vốn không phải là điều để đau buồn, nhưng có người sống cả một đời không có chút giá trị gì, chẳng có cống hiến gì cho xã hội, cái chết như thế quả thực là một việc đáng đau buồn. Có người từng nói rằng: “Làm người khi quay đầu nhìn lại, không cảm thấy hối hận vì đã bỏ phí một thời trai trẻ, và cũng không cảm thấy xấu hổ vì tầm thường chẳng có tài cán gì”.

Chú của người dịch
Tiểu song u kí 小窗幽记 là tác phẩm ghi lại những cách ngôn tu thân xử thế do Trần Kế Nho 陈继儒biên soạn, thể hiện thái độ nhân sinh tích cực của nho gia về việc tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Tác phẩm này xưa nay được xem là giai tác về việc tu dưỡng bản thân.
          Toàn sách được chia làm 12 quyển:
     quyển 1: tập tỉnh 集醒     quyển 2: tập tình 集情     quyển 3: tập tiễu 集峭
     quyển 4: tập linh 集灵     quyển 5: tập tố 集素        quyển 6: tập cảnh 集景
     quyển 7: tập vận 集韵     quyển 8: tập kì 集奇        quyển 9: tập ỷ 集绮
     quyển 10: tập hào 集豪   quyển 11: tập pháp 集法  quyển 12: tập thiến 集倩
          Theo http://www.360doc.com/content
                   http://baike.baidu.com/view/147434.htm
          Tiểu song u kí được dùng ở đây do Lôi Phương 雷芳 chú dịch, Sùng Văn thư cục xuất bản năm 2007, sách này  không chia thành 12 quyển như ở trên.

Trần Kế Nho 陈继儒 (1558 – 1639): văn học gia, thư hoạ gia đời Minh, tự Trọng Thuần 仲醇, hiệu Mi Công 眉公, người Hoa Đình 华亭 Tùng Giang 松江 (nay là Tùng Giang Thượng Hải).
Trần Kế Nho lúc nhỏ đã thông minh, ông học rộng biết nhiều, giỏi cả thơ lẫn văn, về thư pháp theo Tô Thức 苏轼, Mễ Phế 米芾 nổi tiếng một thời. Khoảng những năm hai mươi mấy tuổi, ông tuyệt ý với khoa cử, ẩn cư tại Tiểu Côn sơn 小昆山, sau cất nhà tại Đông Xà 东佘 suốt ngày đóng cửa viết sách. Triều đình nhiều lần cho mời nhưng ông đều lấy cớ bệnh tật từ chối.
Trần Kế Nho cả một đời đọc rất nhiều, trứ thuật cũng đồ sộ phong phú. Tác phẩm của ông có Trần Mi Công toàn tập 陈眉公全集  truyền đời.

                                                                       Huỳnh Chương Hưng
                                                                       Quy Nhơn 07/6/2018

Nguyên tác
BẦN TIỆN DỮ LÃO TỬ
 贫贱与老死
Trong quyển
TIỂU SONG U KÍ
小窗幽记
Tác giả: Trần Kế Nho 陈继儒
Chú dịch: Lôi Phương 雷芳
Sùng Văn thư cục, 2007.

Chia sẻ bài viết

Mã nguồn bởi Huỳnh Chương Hưng
Copyright © 2012 Huỳnh Chương Hưng.
back to top